sandra roobaert

Categorie: gedichten

Mama’s Pride

Een paar weken geleden stapte ik mee in de Leuvense Pride, achter een metersbreed spandoek, in een minstens drie maten te groot shirt. ‘Proud to be a Trans Parent’ schreeuwden het spandoek, mijn rug, de ruggen van andere ouders. Langs de straten glimlachende gezichten, enkele licht sceptische blikken, handen die het hartsymbool vormden of klapten, één boze man die een fluim onze kant op stuurde.

Misschien had er beter gestaan: ‘Proud of my Trans Kid’. De transitie naar de als juist aangevoelde identiteit en lichaam is een loodzware weg, fysiek en mentaal. Heeft niks te maken met de onzinkramerij van onwetenden die het afdoen als hippe grillen en losgeslagen keuzevrijheid. Ik ben trots op mijn transdochter. Hoe moeilijk, mentaal zwaar en fysiek pijnlijk ook, ze waagde de sprong, duwde door, hield vol. Ze werd door die transitie een mooier, heler, vollediger mens, al wordt het nooit een Disneyfilm met eenduidig happy end.

Vroeger ging ik niet naar Prides. Ik had vrienden in de LGBTQ+-community, ik sympathiseerde, maar toch ging ik niet. Onlangs zei iemand tegen me: ‘Ik weet niet waarom ik naar zo’n Pride zou gaan, want zelf ben ik niet LGBTQ+’. Ik herken de denkfout. Dat het niet over jou gaat omdat je niet ‘één van hen’ bent. Waar het om gaat is niet identificatie, maar solidariteit. We zitten in een wereld waar bepaalde krachten ons maar al te graag uit elkaar willen spelen in wantrouwige fracties. In wij en zij zonder raakvlakken. Een Pride met enkel ‘betrokkenen’ is niet meer dan een assertieve uiting van ‘wij zijn er ook, zie en erken ons’. Een Pride met massaal deelnemers die niet L of G, B, T, Q of + zijn is een krachtig signaal van een solidaire samenleving. We kunnen allemaal op een dag tot een geviseerde minderheid behoren, het gaat veel sneller dan je denkt. Als die dag komt, zullen we maar wat blij zijn dat wie er zogenaamd niks mee te maken heeft ook voor ons de straat op gaat.

De dag na de Pride lees ik op een Amerikaans forum een gedicht met als titel TIVE, wat staat voor Transgender Ideology-Inspired Violent Extremism. Het is geen verzinsel, dat acroniem probeert de Heritage Foundation te verspreiden in de VS. Vanuit ultrarechtse hoek wordt transgender zijn afgeschilderd als een ideologie met een extreem en gewelddadig karakter. Het zal bij ons nog niet meteen zo’n vaart lopen, maar in een aantal Oost-Europese landen – leden van de EU nota bene! – worden de rechten van transpersonen stelselmatig ingeperkt. Hoewel België één van de meest progressieve landen is op het vlak van transrechten, groeit ook hier de intolerantie, met name bij jongeren.

Ik vertaalde het gedicht ‘TIVE’ van Gray Davidson Carroll. Het origineel kan je lezen op de site van poëzietijdschrift Rattle.

TIVE
Transgender Ideology-Inspired Violent Extremism

Ik word ‘s morgens wakker en ben een terrorist.
Ik doe de vaat, ik lees het nieuws.
Mijn handen zijn de handen van een terrorist.
Mijn oren de oren van een terrorist.
De onderkant van het rechter een hobbelige richel
waar, toen ik een kind was, mijn vader me sneed
tijdens een ongewenste knipbeurt.
Ik ren door het centrum van de stad
en mijn voeten die het asfalt meppen
zijn de voeten van een terrorist.
Ik ga naar mijn favoriete koffieplek
waar alle barista’s terroristen zijn.
Daar ontmoet ik mijn vriend van het terroristische breiclubje.
Hij maakt prachtige truien,
steevast versierd met bloemen.
Alle mensen van wie ik het meest hou zijn terroristen!
In de terroristenbar, waar alle drankjes
genoemd zijn naar beruchte terroristen,
zoeken onze heupen toenadering als een gebed.
Ook onze heupen zijn terroristisch, eindelijk
leren ze hoe de scepter te zwaaien. Elke zondag
loos ik terrorisme in mezelf
via de punt van een naald. Elke dag
slik ik een pil om de groei te metastaseren.
Ik wist dat ik een terrorist was toen ik
acht jaar oud was. Datzelfde jaar
vond ik mijn grootvaders glock in het nachtkastje
zette de loop aan mijn mond
denkend dat ik misschien, een seconde lang
het geluid van de verlossing kon proeven.
Hoeveel geliefden
heengegaan intussen wegens datgene in hen
waar de wereld niet moedig genoeg voor was.
Trauma is een goudmijn voor de poëzie, zei iemand
na de lezing waarin ik sprak over mijn vriendin
die in haar eigen huis werd neergestoken.
Je was moordgoed, zeggen ze
je gaf de genadeklap.
En het klopt, taal is het beste wapen
om bij de wortel uit te roeien.
Mijn terroristen! Mijn terroristen!
Ik hou van elk van mijn terroristen.
Mijn terroristen zingen gospel. Mijn terroristen
hebben kinderen. Mijn terroristen worden aangetroffen
in de goot elke morgen,
met blauw uitgeslagen huid,
van onder tot boven roodwit bekrast.
Niemand wil een blik werpen op een dode terrorist.
Niemand wil een terrorist horen snikken.
Wanneer mijn geliefden en ik elkaar aanraken
doen we dat met het vuur
van terroristisch verlangen.
Onze monden staan wijd,
open. Vingers gespannen,
klaar om te lossen.

23 oktober 2025
De zonnebloem van Montale

Bij de nieuwe aanwinsten in één van ‘mijn’ bibliotheken vind ik ‘Zeekatskeletten’, een vertaling van ‘Ossi di seppia’ (1925), de eerste bundel van Eugenio Montale, één van de belangrijkste Italiaanse dichters van de 20e eeuw en Nobelprijswinnaar in 1975. Alleen al die titel vind ik waw en een hoera’tje waard voor de vertalers (Jur Koksma en Joep Stapel). ‘Ossi di seppia’ betekent letterlijk ‘inktvisbotten’, maar ‘seppia’ kan je ook als ‘zeekat’ vertalen, de specifieke inktvissoort waar de kleurstof sepia uit gewonnen wordt. En geef toe, ‘skeletten’ spreekt meer tot de verbeelding dan ‘botten’. Dat mooie neologisme ‘Zeekatskeletten’ en het feit dat de bundel tweetalig is, met links het origineel en rechts de vertaling doet mij, dag na dag geketend aan mijn portie Duolingo-Italiaans, meteen toehappen.

Aangekomen op bladzijde 56 – en eigenlijk al op bladzijde 1 – voel ik tot in mijn zeekatskelet: Montale is een dichter die mij gaat liggen. Op deze bladzijde staat het titelloze gedicht dat begint met ‘Portami il girasole’ (Breng me de zonnebloem). Wanneer een dichter/gedicht mij treft, wil ik vertalen. Ook al prijkt – ahum – de vertaling op bladzijde 57 voor mijn neus. Die neus van me wordt dan eigenwijs en gelooft dat het beter kan, sterker, treffender, het origineel meer recht doend.

Het gedicht van Montale gaat duidelijk over veel meer dan het verplanten van een zonnebloem. Het is een metafysisch gedicht over leven en dood, verlangen naar herstel, opgaan in wat overstijgt.

Kenmerkend in de versie van Montale: luchtige, zangerige rijmen (tja, niet zo heel moeilijk in het Italiaans en veel minder evident in het Nederlands), klankherhaling (het gedicht tintelt en klingelt van de i’s), vloeiende verzen, beelden die in het begin van het gedicht sterk zintuiglijk zijn (verbrande verzilte grond / het gele gezicht van de zonnebloem / de azuren spiegels van de lucht) en in de derde, laatste strofe haast bovenzintuiglijk (blonde transparanties / leven dat verdampt als een essence).

Mijn keuzes bij de vertaling van dit gedicht: inzetten op eindrijm, binnenrijm of klankrijm zonder al te veel verraad aan de oorspronkelijke betekenis, voldoende sterk vertalen (als er ‘azuren spiegels’ staat moet je het niet over ‘blauwe lucht’ hebben), zo veel mogelijk het vloeiende, pittige ritme behouden, niet in woordomslachtigheid vervallen. Het is geen lang gedicht en de betekenissen zijn krachtig en gebald, de uitdaging bestaat erin om die densiteit te bewaren.

Een poging …

***

Breng me de zonnebloem dat ik haar verplant
naar mijn verbrande verzilte land,
en richt de hele dag naar de azuren spiegels
van de hemel haar gele begerige gezicht.

Duistere dingen reiken naar licht,
lichamen putten zich uit in een veelkleurig
lint: duizend tinten in muziek. Vervluchtigen
blijkt uiteindelijk het summum van geluk.

Breng jij me de plant die vervoert
naar de goudblonde trance
waar het leven verdampt als essence;
breng me de zonnebloem die waanzinnig is van licht.

In het Italiaans …

***

Portami il girasole ch’io lo trapianti
nel mio terreno bruciato dal salino,
e mostri tutto il giorno agli azzurri specchianti
del cielo l’ansietà del suo volto giallino.

Tendono alla chiarità le cose oscure,
si esauriscono i corpi in un fluire
di tinte: queste in musiche. Svanire
è dunque la ventura delle venture.

Portami tu la pianta che conduce
dove sorgono bionde trasparenze
e vapora la vita quale essenza;
portami il girasole impazzito di luce.

En nu ook graag de vertaling van Koksma en Stapel? Vooruit dan maar …

***

Breng me de zonnebloem, opdat ik hem verplant
naar mijn verzilte geblakerde land,
waar zijn geel gezicht de hele dag verlangend
op de blinkend blauwe hemel is gericht.

Naar klaarte reiken de duistere dingen,
in een stroom van tinten wringen
lichamen zich uit – en die in muziek.
Verdwijnen is zo het hoogste geluk.

Breng me de plant die het oog verrukt
waar goudblond waas het zicht omrandt
en het leven als een essentie verdampt:
breng me de zonnebloem die zot is van licht.

PS. Wat de foto bovenaan betreft: een zicht op Monterosso al Mare, één van de Cinque Terre aan de Ligurische kust. Montale bracht er een deel van zijn jeugd door, ik had het godsgeluk er te zijn op 6 september 2022 en kan elke sterveling aanraden er prestissimo heen te snellen (net als naar de andere vier karakteristieke kuststadjes, maar best buiten het toeristische hoogseizoen).

4 augustus 2025
Doe open!
Je schrijft en stuurt je werk op. In tijdschrift A heb je nog niet gestaan. Misschien wil tijdschrift B je wel. Het is een bekend riedeltje: kijk of de stijl van een tijdschrift bij je past voor je werk instuurt. Dat blijft doorgaans een hachelijke inschatting. Gewoon proberen dus. Afwijzingen komen meestal snel, dus hoop je dat je niet te gauw antwoord zal krijgen. Maar wachten is frustrerend. Je splijt lichtjes, je leert de spagaat.

Je moet het nooit persoonlijk opnemen als het ‘nee’ wordt, luidt het volgende riedeltje. Natuurlijk doe je dat wel. Je stelt je voor dat er auteurs bestaan die nooit ofte nimmer afgewezen worden. Blijkbaar hou je van wat zelfkwelling. Maar toch: je stuurt in. Er is geen andere optie, je schrijft niet voor de bureaulade. ‘Vrije inzending’ heet zoiets. Niemand heeft om je gedichten gevraagd, maar jij traint ze tot licht impertinente vertegenwoordigers die op een deur staan bonzen en tamelijk onvermoeibaar ‘Doe open!’ blijven herhalen. Soms worden ze weggestuurd. Soms verneem je nooit meer iets van ze. Staan ze misschien wel ten eeuwigen dage op die deur te trommelen en houdt iedereen zich stokdoof daarbinnen. Soms lukt het wel.

Deus Ex Machina – literair tijdschrift, bestaat sinds 1976 – publiceert naar eigen zeggen ‘nieuwe literatuur uit binnen- en buitenland met bijzondere aandacht voor jonge en/of debuterende auteurs & vertalers.’ De deur gaat open voor één van mijn gedichten. Mogen ze het publiceren in het volgende nummer? Dat mogen ze. Na verloop van tijd valt het nummer in de bus.

Het thema is ‘rouw’. Essayistische teksten, persoonlijke teksten, gedichten, tekeningen, schilderijen. Het ziet er mooi uit, de eerste teksten die ik lees trekken mij het thema in. Mijn gedicht is niet opgenomen in de thematische sectie. Het staat achteraan in de afdeling ‘nieuw werk’. Op de allerlaatste – 143e – bladzijde. Wit op zwart. Daar hoort een inwendig mini-vreugdesprongetje bij. Gepubliceerd worden is altijd een moment van tijdelijk arriveren.

Inhoudelijk past mijn gedicht wel wat bij het rouwthema. Ik probeerde er de ervaring in weer te geven van verloren zijn, leegte, alleen staan. Het is het eerste gedicht van een cyclus, maar je kan het ook op zichzelf staand lezen. En nu klaar en naar het volgende? Ja en nee. Gedichten zijn als mensen: hun haren groeien, ze trekken andere kleren aan. Sinds het insturen bleef ik herschrijven. Vooral met de tweede regel was ik niet helemaal tevreden. Ook verderop veranderde er hier en daar wat.

aan deze sneeuwvelden komt geen eind, wit
schicht in mijn enkels, weefsels slibben dicht
het edelhert hoort hier, niet ik

wind stuwt de eerste mens in dagen naar mij toe
mag ik je merken, iets warms op je spelden, ik wil
de snelheid minderen waarmee ik je uit het oog verlies
roodbevlagd loop je door, je stempelt je spoor naast het mijne
maar in tegenrichting, volgt en verlaat me tegelijk

de hermelijn golft wit op wit
schutkleur laat hem opgaan in het landschap
zonder dat het hem eerst hoeft te doden
ik ben herleid tot voetgeploeter, kromming
onder een bochel van meegebracht gewicht

de sneeuwhaas verschijnt als een primitieve geest
heb ik hem echt gezien
tien marmeren vingers reiken

Wordt het er beter door? Dat weet ik niet altijd zo zeker. Als je er een mening over hebt, laat maar komen.

Typ je e-mail…
5 juli 2025
Lezen, deze! (3)
Voor H.C. (Hans Cornelis) ten Berge is dichten een vorm van onderzoek, aldus de Wikipedia-pagina die aan hem gewijd is. Een opvallend beknopte pagina trouwens voor iemand met een decennia omspannende bibliografie en een indrukwekkend lijstje literaire prijzen.

Eerlijk is eerlijk, ‘Splendor’ (2016) is de eerste bundel die ik van hem las. Dat van dat onderzoek blijkt meteen al in de eerste cyclus ‘Ik vlieg door de dertiende eeuw’, die zo begint:

Scherend over onland en woesting, de zandzee van de ziel
die onbenoemd en onbekend in al zijn naaktheid
op het vuur van de verlossing & verleiding wacht,
overstraalt de magere taal der mystiek
mijn schraal bekleed gebeente.

In één lang gedicht verhaalt ten Berge over een aantal mystieke vrouwen uit de dertiende eeuw. Ze bewegen op de smalle lijn tussen extase en waanzin, tussen aanbidding en erotiek. De ene ‘rolt als een hoepel biddend door de straat’, een andere geeft een lapje dijbeen als amulet mee aan een vriend. Ten Berges toon heeft iets mythisch, je leest er fascinatie voor de tijdgeest en de mystica’s in.

Aan het eind vliegt de ‘ik’ in het gedicht de dertiende eeuw uit om te belanden bij Adelheid Langmann, een Duitse non die in de 14^e eeuw in de abdij van Engelthal leefde. Is de ik hier Christus, of is hij toch de in de ban van de extatische vrouwen geraakte H.C.? Het wordt niet duidelijk wie het ‘hemels beest’ is, maar zinnelijkheid en mystieke vervoering gaan duidelijk hand in hand:

De langste cyclus van de bundel heeft als titel ‘O de aarde’. Het is een poëtische kroniek in 21 kortere en langere gedichten over het lot van de aarde en de manieren waarop ze geweld wordt aangedaan. Ook hier die mythische toon, maar ook gewoon een bezingen van diversiteit en de schoonheid van een sneeuwavond.

De cyclus waar de bundel z’n titel aan ontleent heeft als ondertitel ‘de metafysica van het licht’. Opnieuw krijgen we een onderzoek. Ten Berge verwijst naar middeleeuwse denkers die over licht schreven, komt uit bij het luminisme en bij Gorter en verwerkt ook zijn eigen lichtbeleving.

Kenmerkend voor ten Berges poëzie zijn een grote bewogenheid en engagement voor de thema’s waarover hij schrijft. Hij sleept je als het ware mee in zijn onderzoekende stijl en maakt je deelgenoot van zijn enthousiasme. Zijn taal is sprankelend zonder opzichtigheid, inventief en creatief. Hier en daar stuit je op woorden die neologismen lijken, maar wel degelijk blijken te bestaan: onland, woesting, slat, slamassel, vliedberg, horst, uurglas …

‘Splendor’ bevat ook een aantal poëticale gedichten, in elke cyclus is de dichter die reflecteert over zijn métier wel ergens aanwezig. Uit ‘De weg naar de woorden’:

Verder maken vergankelijkheid en sterfelijkheid deel uit van het geheel, maar niet, zoals dat bij oudere auteurs soms het geval is, onder de vorm van verzuchting of klacht. Ten Berge schrijft hier en daar op licht spottende toon over het verlangen om de dood te omzeilen en heeft blijkbaar een te grote levenlust en liefde voor de wereld om naar zwaarmoedigheid te neigen. Deze regels uit ‘Splendor’ vatten hem misschien wel mooi samen:

Ik oefen het lied van de aarde, veracht
deze wereld nog niet.

Typ je e-mail…
23 juni 2025
Carol Ann Duffy, vertaald

Poëzievertalingen van hedendaagse dichters uit het Engels zijn tamelijk schaars. Geen spat mee te verdienen voor een uitgever? Iedereen kan toch wel genoeg Engels lezen om het origineel te begrijpen? Misschien wat van allebei. Het gevolg is dat Engelstalige dichters, hoe bekend ze in eigen land ook mogen zijn, nauwelijks tot bij ons doordringen. Tenzij ze een Nobelprijs winnen. Met Carol Ann Duffy (°1955, UK) is dat voorlopig niet het geval. Haar poëzie is herhaaldelijk bekroond en van 2009 tot 2019 was ze Poet Laureate, een eretitel die in het Verenigd Koninkrijk al bestaat sinds 1616. Duffy was de eerste vrouwelijke Poet Laureate (na drie eeuwen!), ze is Schotse, feministe en voorvechter van LGBTQ+-rechten.

In 1999 publiceerde ze ‘The World’s Wife’, een verzameling gedichten die allemaal geschreven zijn vanuit het standpunt van vrouwen. Vaak vrouwen van bekende mannen uit de wereldgeschiedenis of de mythologie. Van mevrouw Sisyphus tot mevrouw Freud, mevrouw Lazarus tot mevrouw Shakespeare. Toen ik ze las, kreeg ik spontaan zin om er een paar te vertalen.

Er zijn er hele korte bij. Mevrouw Icarus en Mevrouw Darwin handelen het met een paar regels en een kwinkslag af.

Mevrouw Darwin

7 april 1852

Vandaag een bezoekje aan de zoo.
Ik trok hem aan zijn mouw –
Zeg schat, iets in die chimpansee daar
doet me beslist denken aan jou.

Mevrouw Icarus

Ik ben niet de eerste noch de laatste
die op een heuveltje gaat staan
kijkt naar de man die ze heeft getrouwd
terwijl de hele wereld aanschouwt
wat een absolute sufferd hij is, wat een eersteklas snoeshaan.

Andere gedichten zijn veel langer. De vrouwen komen erin naar voor als eigengereide karakters die het heft in eigen handen nemen. Koningin Herodes blijkt een drastisch bevel te hebben gegeven. Pontius Pilatus’ vrouw probeert ervoor te zorgen dat Jezus niet wordt gedood.

Pilatus’ vrouw

Om te beginnen zijn handen – die van een vrouw. Zachter dan de mijne
met nagels als parels, als schelpen uit Galilea.
Werkloze handen. Banale handen die wenken om druiven.
Van hun bleke, motachtige aanraking kromp ik ineen. Pontius.

Ik verlangde naar Rome, thuis, een ander. Toen de Nazareeër
zijn intocht deed in Jeruzalem glipten mijn dienstmeisje en ik naar buiten
van pure verveling, vermomd, we sloten aan bij de opgehitste massa.
Ik struikelde, greep de teugel van een ezel, keek op

en daar was hij. Zijn gezicht? Lelijk. Begaafd.
Hij keek me aan. Ik bedoel hij keek mij aan. Mijn God.
Je leven zou je geven voor zulke ogen. Toen was hij verdwenen
zijn ruwe trawanten baanden een weg naar de stadspoorten.

De nacht voor zijn proces droomde ik over hem.
Zijn bruine handen raakten me aan. Toen voelde ik pijn.
Was er bloed. Ik zag dat elke eeltige handpalm doorboord was
met een spijker. Ik werd wakker, bezweet, geil, angstig.

Laat hem met rust. Ik stuurde een waarschuwend briefje, kleedde me snel.
Toen ik aankwam was de Nazareeër met doornen gekroond.
De menigte joelde om Barabbas. Pilatus zag me,
keek weg, rolde omzichtig zijn mouwen op

en waste traag zijn nutteloze geparfumeerde handen.
Toen grepen ze de profeet en sleepten hem naar buiten,
naar het Galgenveld. Mijn dienstmeisje weet al de rest.
Was hij God? Natuurlijk niet. Pilatus geloofde van wel.

Koningin Herodes

Ijs in de bomen.
Drie Koninginnen voor de poorten van het Paleis
in bont gehuld, met vreemde accenten
hun zwetende, hijgende beesten
geladen voor een lange, harde tocht
ze volgden de gids en de knecht naar de stallen
hoffelijk, vol vertrouwen; oh, en met geschenken
voor de Koning en de Koningin van hier – Herodes, ik –
in ruil voor verzonken baden, bedden met gordijnen
fruit, het beste vlees, de fijnste wijn
dansers, muziek, gesprekken –
uiteindelijk kwam het hierop neer
iedereen in diepe slaap, behalve ik
het levendige drietal –
tot aan de bittere ochtend.

Ze waren wijs. Ouder dan ik.
Wisten wat ze wisten.
Zodra Herodes’ dronken kop achterover klapte
vroegen ze om haar te zien
vast slapend in haar wieg
mijn kleintje.
Zilver en goud
het losse wisselgeld van haarzelf
glanzend in de zachte schaal van haar gezicht.
Gratie, zei de langste Koningin.
Kracht, sprak de Koningin met de hennahanden.
De zwarte Koningin
maakte een kleine zeester van mijn dochters vuistje
zei Geluk, staarde mij aan
van Koningin tot Koningin, met ogen vol brutale lust.

Kijk uit, zeiden ze, naar een ster in het oosten –
een nieuwe ster
die de nacht doorboort als een spijker.
Het betekent dat hij hier is, leeft, pasgeboren.
Wie? Hij. De Echtgenoot. Held. Hengst.
De Ideale Schoonzoon. Vrijer. Hartendief.
De Huwelijkskandidaat. De Echtbreker. De Bigamist.
De Wolf. De Ploert. De Gladjakker. De Rat.
De Hartenbreker. Ladykiller. Mr Right.

Mijn baby roerde zich
zoog lege lucht op zoek naar melk
tot ik knielde
en de zwarte Koningin mijn borst uit mijn jurk schepte
de linker, ze naar beneden leidde
naar het mondje van het kind.
Geen man, zwoer ik
zal haar een traan ontlokken.
Daarbuiten klonk een pauwenschreeuw.

Naderhand leek het een droom.
De sterk ruikende kamelen
knielend in de sneeuw
de ruwe kreet van de gids, scherp als een havik
hij klapte zijn lederen handschoenen tegen elkaar
spuwde, rukte de dampende kruik mede
uit de handen van de gilletjes slakende meid –
ze was twaalf, dertien.
Ik keek hoe elke getulbande Koningin
als een god haar rijdier besteeg.

Die nacht toen ik gespreid lag
onder Herodes’ verstikkende gewicht
zag ik in een flits weer de felle ogen van de zwarte Koningin
haar dringende waarschuwing schroeide
opnieuw mijn oor. Kijk uit voor een ster, een ster.
Voorwaar, hij is hier …

Een hufterige kerel die haar hart komt breken,
een pipse Prins die haar naam weghaalt
haar een ring geeft, een prul, klatergoud.
Ik liet de Stafchef komen
een man uit de bergen
met een rood litteken, als een knipperlicht
in het gemene staren van zijn oog.
Verzamel mannen en paarden
messen, zwaarden, entersabels.
Rijd van hier af naar het oosten
en dood elke zoon van elke moeder.
Doe het. Spaar geen een.

Middernacht. De kwetterende sterren
rilden in een nerveuze hemel.
Orion in het Zuiden
altijd op de hoogte, die had gezien
niet gezien, het allemaal al eerder had gezien
de blaffende Hondsster op zijn hielen.
Hoog in het westen
een met diamant bezette W.
En dan, zoals voorspeld
opzichtig, driest, brutaal in het oosten –
en blauw –
de Ster van de Aanbidder.

We doen ons best
wij Koninginnen, moeders
moeders van Koninginnen.

Voor onze slapende meisjes
waden we door bloed
met ogen als dolken.

Hoor hoe achter onze wiegeliedjes
de hoeven van de vreselijke paarden
daveren en donderen.

19 juni 2025
Lezen, deze! (2)
Alleen al het omslag van deze bundel onthult allerlei, ook al bestaat hij voornamelijk uit saai grijs karton. Om de titel ga ik spontaan glimlachen, ik zet hem voorlopig op nummer 1 in de lijst van mooie titels. Als de omleiding de te volgen richting is, en het woord ‘omleiding’ op z’n kop staat, verwacht ik vanzelf dat hier een dichter aan het werk is die de rechte lijnen loslaat en een speelse insteek heeft. Dat hij de hoofdletters in zijn naam opgeeft, zegt ook iets. Alsof ook hij deel uitmaakt van de onstandvastigheid. Er is ook een motto, van Italo Calvino:

‘Alleen nadat je de oppervlakte der dingen hebt leren kennen – concludeert hij – kun je doordringen tot wat eronder ligt. Maar de oppervlakte der dingen is onuitputtelijk.’ Een citaat uit ‘Palomar’, een vroeg filosofisch werk van Calvino over de aard van de werkelijkheid. Hier lijken we al meteen in de omleiding te belanden. Er wordt ons dieper doordringen beloofd, maar tegelijk wordt er een barrière opgeworpen.

Op de achterflap van de bundel heet het dat bob vanden broeck zoekt ‘naar een ruimte waar taal en omgeving elkaar in beweging kunnen brengen.’ En ‘Hij verzamelt opdat er iets kan ontbreken: steeds weer ontsnapt de werkelijkheid aan zichzelf in zichzelf‘. Klinkt tamelijk abstract allemaal, maar wanneer je begint te lezen, wordt het helderder. Hier het eerste gedicht van de bundel, die niet in cycli is opgedeeld.

een camera draait driehonderdzestig graden om zijn as op
een marktplein draaien hijskranen als passers
kleine groepjes mensen rond elkaar pirouettes
op een besneeuwde straatstoep in herentals

een marktkramer is een boom van een vent, zijn stem
hecht zich aan een verkeersbord waarop een uitroepteken staat

omgeven door een eeuwige zondag
duwen pubers elkaar in het water, de opspattende vrijheid
waar spieren in a bigger splash verdwijnen

de vloeibare ruimte boven de verhitte fietspaden
het moerassige gebied tussen droom en werkelijkheid
enkele ogenblikken voor ik de slaap kan vatten
daal ik spiraalsgewijs naar beneden op bergwegen

valleien gevuld met wijnranken cipressen lavendelvelden paarse schapen
de laatste wolkjes worden door de zon
naar de rand van de heldere hemel gedreven

de spuitende fonteinen op een marktplein
een kudde walvissen in de ondergrondse parking

boven een muur komt een boomkruin piepen en daarboven
vertakt een appartementsblok in een woud van schotelantennes

een duif klimt omhoog met haar houten vleugels
op de top van de berg duwt zij haar borst vooruit
zij zwemt naar het dak van het kantoorgebouw

beneden verlegt een omgewaaide boomstam een fietspad twintig centimeter naar rechts

een naakte man op een reclamepaneel
een botergeil gietertje op een vensterbank
een spuitende fontein op een marktplein

de op elkaar gestapelde terrasstoelen zijn de bevroren beweging
van één terrasstoel die in de lucht springt

Een procédé dat vanden broeck telkens weer herhaalt is het creëren van betekenisclusters zonder dat er een soort eenheid van tijd, plaats, handeling in een gedicht ontstaat. In de eerste strofe ligt er sneeuw en wordt er op verschillende manieren gedraaid, terwijl het in strofe drie en vier duidelijk hartje zomer is. Observaties worden ogenschijnlijk zonder veel verband na elkaar geplaatst. Opvallend is dat de meeste gedichten zich in openbare ruimtes afspelen: op straat, op een plein, in de tuin, in een parkeergarage, bij een vijver. Er zijn mensen, heel wat dieren en een heleboel bijzonder concrete dingen in allerlei situaties, maar altijd geplaatst binnen een grotere omgeving, alsof de grotere omgeving meer bepalend is dan (menselijke) interacties.

Wanneer je de observaties van naderbij bekijkt, blijken ze veel minder feitelijk dan je zou denken en brengt de taal verschuivingen teweeg die je als lezer vanzelf in de interpretatie brengen. Op die manier betoont vanden broeck zich voortdurend een bricoleur die de werkelijkheid verknipt en de stukjes anders dan tevoren aan elkaar plakt door middel van taal. Zo ontstaan alternatieve werkelijkheden, nog versterkt door de betekenisgeving die we met ons menselijk brein spontaan tot stand brengen. In het bovenstaande gedicht maak je als lezer spontaan associaties tussen naakt / botergeil / spuitend terwijl de auteur ogenschijnlijk drie beelden achter elkaar zet. Zo ontstaat in zowat elk gedicht een wereld die er vaak absurder, grappiger maar soms ook grilliger of gewelddadiger uitziet dan hoe we hem doorgaans ervaren. Je treft er adam en eva aan die in ruimtepakken pesticiden staan te sproeien, een gladiator op een kruispunt, drie koeien die de indianendans doen. Je zou kunnen denken dat er op die manier een wat gratuit wereldbeeld ontstaat waarin anything goes, maar toch is dat niet het geval. Eén van de factoren die daarvoor zorgen is de ik-figuur die spaarzaam opduikt in een aantal gedichten. De ‘ik’ blijkt allesbehalve een zorgeloze flierefluiter te zijn.

soms zit ik zo vast in mezelf
dat ik in een pashokje begin te gillen

En behalve in zichzelf lijkt de ik ook behoorlijk opgesloten in een dodelijk saaie kantoorbaan waar hij de hele dag routineus cellen invult en invoegt.

ik open een nieuw venster
voeg een nieuwe rij in een andere rij reproduceer ik cellen
de genummerde cellen in gevangenissen
kantoorruimtes die zichzelf kopiëren en plakken in
een dna-strengetje een letter vervangen

Het is in dit gedicht dat de titel ‘de richting is richting omleiding’ voorkomt. Het speelse meanderen en bochten maken verandert hier in een werkelijkheid die richtingloos en uitzichtloos lijkt.

De gedichten in de bundel worden afgewisseld met ‘schetsen’, die in doorlopende tekst geschreven zijn en telkens ongeveer een halve pagina beslaan. Ze vertellen verhalen die veel coherenter dan de gedichten over één situatie lijken te gaan – een visser, een jurk aan een waslijn, een man en een vrouw die een kruispunt oversteken – maar ook hier past vanden broeck zijn knip- en plakprocédés toe. Associaties in het hoofd van de auteur grijpen in in de werkelijkheid, met als resultaat licht absurde poëtische taferelen die een soort bezwerend ritme krijgen. Een fragment uit ‘Schets #1 De visser’:

De visser zit op zijn stoeltje, een auto rijdt voorbij. De visser gooit zijn hengel in het water. Aan die hengel hangt een haak en aan die haak spartelt een larve. Wat wil de visser vangen? Een vis? Een moment? Een gedachte? De visser kijkt naar de dobber in het water in de dobberende wolken in de blauwe hemel van het stilstaande water. Wat is een kanaal? Water gevangen tussen twee oevers. Het kanaal is recht, de hengel buigt. De buigende hengel, een brug, het water. Heeft de visser beet? De visser draait aan het wieltje, trekt de oever naar zich toe. Het wieltje draait, de tijd gaat voorbij. De haak in de wang van de vis, de wond in de mond van de visser. En de vinger? De vis glijdt spartelend uit zijn handen en valt in het water.

Indrukwekkend en stilistisch anders dan de rest van de bundel is het laatste, pagina’s lange gedicht dat één lange opsomming is van dingen, fenomenen en mensen die komen en gaan, voortdurend afgewisseld met telkens weer dezelfde vogels. De herhalingen en het kaleidoscopische karakter maken het tot een ritmisch monument van vergankelijkheid, tegelijk benauwend, hartverwarmend en grappig. Een fragment:

pimpelmees, kuifmees, kraai.
ze komen, ze gaan, ze komen, ze gaan.
bonte specht, eekhoorn, wolk, kraai.

ze komen, ze gaan.
je vader, je moeder.

eb, vloed, een ekster, het waait.
wind, die komt en gaat.

een knuistje gaat open, een hand gaat dicht.
koolmees, roodborstje, merel, groenling.

broers, zussen, nonkels, tantes.
ze komen, ze gaan, ze komen, ze gaan.

koolmees, pimpelmees.
een postbode, ze komt, ze gaat.
het waait. hij komt, zij gaat.

een brief gaat open, een brief gaat dicht.
duif, zon, gaai.

nickelback, gotye en avril lavigne.

ze komen, het waait, fonske van myriam.
pimpelmees, staartmees, bonte kraai.

gommaar, gusta, janneman, de maan.

ze komen, ze gaan.
koolmees, pimpelmees.

de verwaarloosde fresco op een gelijkvloerse verdieping op de turnhoutsebaan:
bakkerij vermaelen.
pizzeria giovanni.

Met ‘de richting is richting omleiding’ levert bob vanden broeck een intrigerende bundel af die je zowat lukraak kan openslaan en waar je telkens opnieuw verrast en meegenomen wordt in een kluwen van taal en (alternatieve) werkelijkheden. Als iemand beelden kan maken als ‘een fanfare van kletterende besteklades’ of plots herkenning kan oproepen bij zoiets als ‘het moment waarop je in een stedelijk zwembad / met een vingertop tegen de kuit van een tegenligger tikt’ dan heeft-ie mij als lezer in elk geval mee.

Typ je e-mail…
4 februari 2025
Lezen, deze! (1)
Ik neem me voor om wat vaker te delen wat me onlangs geraakt heeft in de leesstapel. Het heeft een dubbel doel: als ik ook maar iemand kan aansteken om te gaan lezen – bij uitstek poëzie – word ik daar heel happy van. En twee: het kan geen kwaad om mezelf als serial reader af en toe een beetje af te remmen. Na te denken waarom precies ik iets goed vind, en dus aandachtiger te gaan (her)lezen om dat op het spoor te komen. Anderzijds beseffend dat het waarom ook iets is dat deels in het woordeloos intuïtieve mag blijven. Daar gaan we!

Rozige maanvissen – Sytse Jansma

Rozige maanvissen gaat over rouwverwerking. De vriendin van Jansma stierf op haar 32e onverwacht aan een hersenbloeding. In de bundel geeft hij inkijk in zijn rouwproces en maakt hij haar heel aanwezig. Het geheel leest als een zoektocht naar troost en acceptatie. Deze info staat meteen op de eerste bladzijde van de bundel. Een extra bijzonderheid: Jansma schreef eerder twee bundels in het Fries, dit is zijn debuut in het Nederlands.

‘Rozige maanvissen’ is heel strak gecomponeerd in vier cycli van telkens 12 gedichten. 12 doet denken aan een jaar, sterrenbeelden, apostelen en telsystemen, maar misschien moet ik het niet zo ver zoeken. In elk geval voelt het heel harmonisch, alsof de auteur dit stevige raamwerk nodig had om diepe gevoelens een anker te geven. De eerste twee cycli heten ‘lichaam I’ en ‘lichaam II’ en hebben elk een sterke vormelijke herkenbaarheid: alle gedichten van I zijn achtregelig, alle gedichten van II vierregelig, telkens zonder witregels. Terwijl het in I gaat over wat er met het lichaam van de geliefde gebeurt vanaf de hersenbloeding tot na de uitstrooiing van de as, gaat II over fysieke, soms erotische herinneringen.

De derde en vierde cyclus hebben als titels ‘post’ en ‘hiernamaalsvariaties’ en bevatten gedichten die vormelijk vrijer zijn en ook allemaal een titel hebben. Ze lezen als een soort brieven aan de geliefde over hoe het leven zonder haar loopt, en als lyrische voorstellingen van hoe een hiernamaals er zou kunnen uitzien.

Wat opvalt: de zachte toon van Jansma. Er is geen rauwheid, verscheurdheid, of boosheid te bekennen. Ongetwijfeld zijn die er (geweest), maar de auteur kiest ervoor om ze buiten de bundel te houden. Er is veel liefde en betrokkenheid, maar ook afstand, het rouwproces lijkt al een stuk uitgekristalliseerd. In het eerste gedicht van ‘lichaam I’ klinkt het:

wat er toen gebeurde: duizend rode draden
als warme lenteregens, drenkten de grond
achter je ogen en toen werd je meegenomen,
zo is het gegaan, zachter dan dit kan ik niet

Dat zet meteen de toon, zegt ook iets over de persoonlijkheid van de dichter. Een sterk element van ‘Rozige maanvissen’ zijn de verschillen in taalbehandeling tussen de cycli. In ‘lichaam I’ is de taal eerder sober, met heel veel concrete details en af en toe een treffend beeld – winterzwanen die haar aderen binnendreven / haar lippen noemt hij vrieskoukussentjes – of een schrijnende aanspreking: zullen we gaan? er staat een auto voor je klaar. In ‘lichaam II’ zit veel meer taalcreativiteit. Neologismen als aderspektakel, slootkantkoeien, bevingerwandelen, roofvlies, lustlijf, spartelvis, borstenbasiliek zorgen voor een speels-erotische sfeer. De korte fragmentachtige gedichten klinken dynamisch en bekoorlijk, als een hedendaags Hooglied. Hier is nummer 9:

mijn roosje uit de dag geplukt, vroege morgenmond, speels oororakel
plotselinge nekwervelwind, mijn jachtvonk, vlaag van wilde
vroomheid, mijn borstenbasiliek om in te zingen, speldenklanken
die op haar mozaïekvloer vallen, mijn brandschoon ramenschijn

De gedichten in cyclus 3 en 4 ogen klassieker, maar ook hier schuwt Jansma het taalexperiment niet. Vooral in de laatste cyclus komt daar ook een sterke verbeelding bij kijken. In ‘het symfonisch aquarel van je dorst’ gaat de auteur aan de slag met het gegeven dat we ons de dood vaak voorstellen als een éénkleurige (witte / zwarte) leegte. Hij maakt er een synesthetisch spektakel van kleuren en geuren van, van requiemrood en dieseldampgroen tot een schitterende klanklimonade van in elkaar schuivende trombonetinten.

Het gedicht waaraan de bundel zijn titel ontleent, is – een beetje ongebruikelijk – het allerlaatste gedicht. Hier lijkt de auteur een overgang gemaakt te hebben. Terwijl doorheen heel de bundel de aanspreekvorm ‘je’ voor de geliefde heel consequent gebruikt wordt, alsof de bundel één grote brief aan haar is, gebruikt hij hier ‘zij’. Hij situeert haar in de taal, als om te benadrukken hoe belangrijk de talige verwerking voor hem is (geweest).

rozige maanvissen

ergens in taal is zij nog

in woorden die duurloos
en momentenbreed ronddobberen

als rozige maanvissen

haar zoeken is woorden aftasten
die haar nog niet kennen, ze omvormen

tot ze fingerspitzenvinnen krijgen
om haar bij zinnen te zwemmen

Dankjewel Sytse Jansma, voor een fijngevoelige, taalsprankelende bundel! Ik wou dat ik je in het Fries ook kon lezen.

PS. En dat zie ik nu pas, ‘Rozige maanvissen’ won de C. Buddingh’prijs 2024.

Typ je e-mail…
27 januari 2025
Wees voorzichtig bij het fietsen

wanneer hij merkt dat deze centimeters wereld
bestaan uit ijs op asfalt besluit mijn fiets tot overgave
mijn hoofd slaat als een bronzen klok op zondag
galmt in aanraking met grond

de ambulance is er plots, wie heeft de overgang
van asfalt naar sirene weggeknipt
de fluoman die bij me zit draagt
schoenen die door vuur gaan als het moet

de heelfabriek sluist mij door gangen
over bedden van papier
klemt mijn hoofd in het tuig dat zoemend
mijn intiemste spinsels leest

terwijl ik wacht weet ik dat nu
de tumor aan het licht zal komen, kronkels soppend
in het bloed, ik zie de lamp
al dimmen in de bovenkamer

achter het scherm wordt een voet gegipst, schrik
gepareerd met grappen, de dokter komt
mijn hoofd wordt geklasseerd, cold case
rust, pijnstillers, terugkomen indien nodig

ik sta op straat, mijn ogen knipperen
de alledaagsheid toe, verkeer briest vredig
ik draag mijn hoofd als een kristallen bol
antieke globe die zacht knarst bij draaien

Typ je e-mail…

19 januari 2025
Chirurg om 2 uur ’s nachts

Sylvia Plath (1932 – 1963) had iets met ziekte en ziekenhuizen, fysieke en mentale verwonding. Dat hoeft niet te verbazen, het speelde in haar korte leven een grote rol. De gedichten die daarover gaan vallen mij telkens op in haar ‘Collected Poems’. Een gedicht met als titel ‘Face Lift’, een ander dat ‘Fever 103°’ heet, of ‘Cut’, waarin ze beschrijft hoe bij het uien snijden plots het topje van haar duim nog maar met een klein flapje huid, als een mini scharniertje, vasthangt. Dat zijn er maar enkele, er zijn er nog meer. Vaak blijkt uit die gedichten een mengsel van bewondering en fascinatie voor het menselijk lichaam, tegelijk een half onderdrukte angst voor alles wat het kan overkomen. De oncontroleerbare wereld die zich daarbinnen bevindt, beschrijft ze alsof het een exotische jungle is. Zo ook in ‘The Surgeon at 2 a.m.’, geschreven vanuit het standpunt van de chirurg als een magiër op het snijpunt tussen leven en dood. Een gedicht dat strak gespannen staat van lichaamssappen en metaforen, dit is geen rustig kabbelende poëzie. Ik weet niet of het ergens in een Nederlandse bloemlezing is opgenomen, ik had gewoon zin om het zelf te vertalen. Het origineel is online makkelijk te vinden.

Chirurg om 2 uur ’s nachts

Het witte licht is artificieel, en hygiënisch als de hemel.

Microben overleven het niet.

Ze vertrekken in hun transparante gewaden, weggeleid

van scalpels en latex handen.

Het gedesinfecteerde laken is een sneeuwvlakte, vredig en bevroren.

Het lichaam eronder is in mijn handen.

Zoals gewoonlijk is er geen gezicht. Een klomp witte chinaklei

waarin een duim zeven gaten heeft gedrukt. De ziel geeft een ander licht.

Ik heb haar niet gezien; ze vliegt niet op.

Vannacht trok ze zich terug als een scheepslantaarn.

Het is een tuin waar ik in te werken heb – knollen en vruchten

lekken hun plakkerige substanties,

een klit van wortels. Mijn assistenten haken ze opzij.

Geurvlagen, kleuren overvallen me.

Hier heb je de longboom.

Deze orchideeën zijn verrukkelijk. Gevlekt en kronkelig als slangen.

Het hart is een rode klokbloesem, in nood.

Wat ben ik klein

vergeleken met deze organen!

Ik wurm en hak me door paarse wildernis.

Het bloed is een zonsondergang. Ik bewonder hem.

Ik zit er tot de ellebogen in, rood en knarsend.

Nog blijft het opwellen, het raakt niet uitgeput.

Wat magisch! Een hete bron

die ik moet verzegelen en de ingewikkelde blauwe riolering

onder dit bleke marmer laten vullen.

Wat bewonder ik de Romeinen –

aquaducten, de Baden van Caracalla, de adelaarsneus!

Het lichaam is een Romeins ding.

Het heeft de mond gesloten rond de stenen pil van rust.

Het is een standbeeld dat de verplegers wegrollen.

Ik heb het vervolmaakt.

Ik blijf achter met een arm of been,

een stel tanden of stenen

die rammelen in een flesje om mee naar huis te nemen,

en weefsels in plakjes – een pathologische salami.

Vannacht worden de onderdelen bijgezet in een koelbox.

Morgen zullen ze zwemmen

in azijn als de relieken van heiligen.

Morgen heeft de patiënt een frisse nieuwe ledemaat van roze plastic.

Boven één bed op de afdeling kondigt een blauw lichtje

een nieuwe ziel aan. Het bed kleurt blauw.

Vannacht is blauw voor deze persoon een mooie kleur.

De engelen van de morfine hebben hem opgestuwd.

Hij zweeft een duimbreed van het plafond

en ruikt het tochten van de morgen.

Ik loop tussen slapers in gazen sarcofagen.

De rode nachtlichten zijn vlakke manen, dof van het bloed.

Ik ben de zon, in mijn witte jas,

grijze gezichten, achter rolluiken van verdoving, volgen me als bloemen.

29 september 1961

bron origineel: Sylvia Plath, Collected Poems, Faber and Faber

25 september 2024
Unfinished

congerdesign via pixabay

She wants the house with the red armchair to envelop her.
Safety spread out like a blanket over the blazing cushions.
Sitting. Just sitting.
But the wind blows through.
Secret air streams leave the doors ajar,
as if an invisible person pushes them slightly open.
Drawing attention.

At first it startles her, then it reminds her
of shuttered altarpieces in quiet churches.
Sacred content wanting to be seen.
She imagines opening battered panels, finding a once beloved,
now estranged face behind one.
More recent crucifixions behind others.

Framed by the wind they look like finished paintings,
but she knows better.
She will have to bear another round through the seasons.
The lines of the face curving like those of a landscape.
The sensation of overstretched limbs and pierced flesh
coming back to her.

Whenever the wind blows through the house with the red armchair.
Leaving doors ajar.

9 augustus 2020