sandra roobaert

Categorie: Geen categorie

Tegen de machteloosheid

Het is iets wat mij tamelijk constant bezighoudt: wat kan je doen in het licht van wat er allemaal gebeurt in de wereld? Natuurlijk heb je als individu weinig verweer, maar je moet wel een houding vinden. Weiger je nog te kijken, verval je in pessimisme of cynisme, word je activistisch, hou je ondanks alles hoop?

Met cijfers kan ik weinig, het zijn te ver uitgezoomde beelden van dood, vernieling en rampen. Alle ellende wordt een immens, onoverzichtelijk blok. Ik krijg dan de indruk dat ik kijk met de ogen van de aanstichters, die bij hun ontbijt het klinische overzicht krijgen van hun verwezenlijkingen.

Inzoomen werkt beter voor mij, weten hoe iemand ter plekke het beleeft. Iemands invalshoek, iemands verhaal. Zoals deze …

Wanneer Rusland in oktober 2022 Oekraïne binnenvalt, werkt Artem Chapeye als vertaler en journalist en is hij overtuigd pacifist. Hij heeft een partner en twee jonge kinderen, het lijkt de logica zelve om zijn gezin te beschermen en op de vlucht te slaan. Dat is hij dan ook in eerste instantie van plan. Maar hij kan het niet. Hij kan niet moreel verantwoorden dat anderen het land zouden moeten verdedigen in zijn plaats. Zijn pacifisme lijkt plots hol, een idealistische en niet langer houdbare overtuiging. Hij neemt het moeilijke besluit om zich bij het Oekraïense leger aan te sluiten en te vechten voor zijn land, terwijl vrouw en kinderen naar het westen vluchten.

Chapeye geeft je een blik van binnenuit. Geen heldenverhalen, wel een onverbloemd relaas van gewetensnood, angst, fysiek ongemak, twijfel en schuldgevoel om te weinig te doen. Hij stelt vast dat zijn legereenheid voor een flink deel bestaat uit arbeiders, vrachtwagenchauffeurs, kraanbestuurders en dat hoger opgeleiden veel makkelijker de achterpoortjes weten te benutten om te ontsnappen aan militaire dienst. Hij vindt in het leger kameraadschap en solidariteit met mannen die hij in het gewone leven nooit als vriend zou hebben en neemt zich stellig voor niet te verharden. Ook al zijn ze de vijand, ook de Russen zijn mensen, blijft hij zichzelf voorhouden.

Francesca Albanese kennen we als Speciaal Rapporteur van de VN voor de mensenrechten in de Palestijnse gebieden. In haar rapporten en publieke optredens is ze bijzonder kritisch over de rol van Israël en de houding van het westen. Ze veroordeelt het geweld van beide zijden, maar schroomt niet om de woorden genocide en apartheid te gebruiken. Telkens weer wijst ze op de stelselmatige, decennialange onderdrukking van het Palestijnse volk en het recht op zelfbeschikking.

Albanese krijgt tegenkanting en haatreacties te verwerken en wordt als antisemitisch weggezet. Maar ze blijft onvermoeibaar haar bevindingen aan het licht brengen. Ze lanceert begrippen: ‘unchilding’, wat staat voor de manier waarop Palestijnse kinderen het recht wordt ontnomen om hun kindertijd te beleven. ‘Dehumanizing’, voor de manier waarop Palestijnen door de bezetter worden voorgesteld als minder dan menselijk. Krachtig is haar neiging om vragen te blijven stellen, te wijzen op tegenstrijdigheden en haar openheid om zelf door anderen te worden gecorrigeerd.

In ‘Wanneer de wereld slaapt’ verweeft ze haar ervaringen als voormalige inwoner van Oost-Jeruzalem met haar opeenvolgende jobs bij de VN en haar uiteindelijke rol als Speciaal Rapporteur. De tien hoofdstukken van het boek vormen even zovele portretten, van zowel Joden als Palestijnen. Een onschuldig slachtoffer, een Palestijnse arts, een Joodse academicus, een Palestijnse kunstenares …

Op vrtMAX zag ik de film ‘Io Capitano’ (nog te bekijken tot 09/09/’26). Het verhaal is fictief, maar waarheidsgetrouw. Twee Senegalese tieners, Seydou en Moussa, besluiten tegen de wil van hun moeders in hun dromen na te jagen in Europa. Daarvoor moeten ze een levensgevaarlijke reis ondernemen per bus, vrachtwagen, te voet door de Sahara en in een gammele boot van Tripoli naar Sicilië.

Ze krijgen te maken met bedrog, wreedheid, en slavernij, maar ondervinden ook onverwachte steun en zorg. Ze raken elkaar kwijt en vinden elkaar terug. Tot Seydou voor de loodzware verantwoordelijkheid komt te staan om zonder enige ervaring een overvolle boot met vluchtelingen over de Middellandse Zee naar Italië te besturen.

Dankzij dit soort verhalen kijk ik anders en sta ik er meer bij stil wat ik in de praktijk kan doen. Ik kan doneren, kan deelnemen aan manifestaties, kan anderen vertellen over wat ik las of zag.

En ik kan schrijven. Op 4 oktober 2026 om 15u neem ik deel aan de poëzielezing tijdens de finissage van het participatief kunstproject ‘Ook de engelen treuren’ van Ingrid Dewit in Sint-Michiel Vredeskerk in Leuven. Een eerbetoon aan de kinderen die het leven verloren door het oorlogsgeweld in Gaza. Met gedichten breng je geen kinderen terug, nee. Maar overal waar mensen samenkomen, gedenken, spreken in de publieke ruimte verandert er wel iets en kan nieuwe hoop ontstaan.

24 augustus 2026
Voeten op de grond (1): Florenville – Villers-devant-Orval, Oostende

Ik loop graag. Ik bedoel: ik stap graag, maar lopen vind ik een mooier woord. Laat mij maar dagen aan een stuk kilometers afleggen in een inspirerend landschap en ik voel me licht en happy. In mijn hoofd ook, alles ontknoopt en wordt eenvoudiger. Wanneer ik terugkom, heb ik bijna altijd last van ontwenningsverschijnselen. Vind ik de wereld veel te snel en vol en benauwend. Eigenlijk wil ik blijven lopen. Maar kan dat dan niet gewoon? Ik hoef misschien niet per se dag na dag 25 km af te leggen in één of ander buitenland. Besluit: ik ga meer lopen, er een bedding voor zoeken in het leven van alledag.

*

Eind juli. Ik heb het nooit eerder gedaan: met de rugzak stappen van het station van Florenville naar Villers-devant-Orval, waar ik gemiddeld 7 dagen per maand werk en verblijf. De kortste weg gaat door veld en bos, de afstand is twaalf kilometer en tussen de bomen hangt geen 4G-reddingslijn. Nadat ik de route een paar jaar geleden met rugzak en vouwfiets aflegde, hopeloos vastliep op modderpaden en verdwaalde, durfde ik het geen volgende keer meer aan. Maar ik wil die weg echt kennen. Nieuwe poging dus.

Ik stap in Florenville uit de trein en het doet wat het in weken niet heeft gedaan: regenen. Net genoeg om de regenhoes van mijn rugzak en mijn broekspijpen wat vochtig te maken. Voorbij het centrum van Florenville – befaamd ijssalon, terrasjes, kledingzaken – klaart het weer op. Dan velden. In de verte zie ik een vos lopen. Alles is vredig, ik kom haast niemand tegen.

De donkere bosrand slokt mij op. Afdalen, een lange weg. Op een open plek – een beetje onwaarschijnlijk middenin een bos – het restaurant waar je blijkbaar paling moet eten. In de schaduw staan twee paarden geparkeerd. Het restaurant wordt plots een herberg 200 jaar geleden. Het uitzicht verderop doet denken aan Oostenrijk: een groene helling met chalets. Maar dit is Frankrijk, wanneer ik doorstap wordt het weer België.

Hier en daar heb ik wat twijfel en weet ik niet waar ik precies zal uitkomen, maar de richting lijkt me juist. Sommige plekken verrassen. Ook het water volgen helpt. Na tweeënhalf uur kom ik zonder verdwalen op mijn werkplek aan. Nog even tijd om rond te lopen, dag te zeggen aan collega’s, uit te pakken en vol energie aan het werk te gaan. Een beetje trots op mezelf. Dit ga ik vaker doen.

*

Een volle week later en ik reis naar mijn moeder, die – nog even – aan zee woont. Ik heb weinig met de Belgische kust, maar ik besluit een uur vroeger dan gewoonlijk te vertrekken, zodat ik een strandwandeling kan maken. In Oostende stromen de dagjestoeristen uit de trein, het is druk in de straat met de vele viskramen. Voorbij het kunstwerk met de rode ingedeukte dozen ga ik het strand op. Hier is het nog rustig, maar wel al flink warm.

De zee ziet er vandaag blauwer uit dan het grijzige beeld dat ik altijd krijg wanneer ik aan de Noordzee denk. Er staat nauwelijks wind, het water rolt kalmpjes aan, bijna zonder golven. Alles ziet er op één of andere manier blij uit, feestelijk. Misschien kan ik van deze Belgische kust toch een klein beetje houden. Na een half uur stappen wordt het me te warm op het zand.

Ik kom ter hoogte van de Koninklijke Gaanderijen. Even gaan kijken hoe het staat met de renovatie.

Op een dag als deze lijkt het wel Italië. In het midden van de gaanderijen ligt een chique brasserie. Ik zie van buiten een wandvullend glasraam. Het ziet er mooi uit. Ik ga naar binnen en vraag of ik foto’s mag maken. Het mag. Verderop neem ik de tram naar mijn moeder. Het is nog maar 11 uur, maar het lijkt alsof deze dag me al een mini-avontuur bezorgd heeft.

Voeten op de grond en lopen. Ik ga het blijven doen.

5 augustus 2026

voeten op de grond
Tegenstroom

Bij wijze van kerstcadeautje valt ‘Oikos, het onafhankelijk tijdschrift voor de sociaal-ecologische tegenstroom’ in mijn brievenbus. Een themanummer over democratie. Een beetje verrassend heeft ‘Oikos’ ook een literaire rubriek, waarin deze keer drie dichters: Margot Delaet, Veerle Decaestecker en ik. Ik vind het een prettige gedachte dat poëzie deel kan uitmaken van de sociaal-ecologische tegenstroom. Niet dat ik de illusie koester dat gedichten stormenderhand de wereld gaan veranderen. Wel denk ik dat we alle vormen van taal nodig hebben om een visie op de wereld over te brengen die ingaat tegen de kapitalistische, neoliberale mainstream. We hebben artikels en non-fictie nodig, maar ook romans, songs, films en poëzie, kwestie van op uiteenlopende manieren verbaal uitdrukking te geven aan onze ideeën en overtuigingen.

Ik denk nooit bewust: tijd voor een klimaatgedicht, maar merk wel dat ik schrijvend telkens terugkeer naar dat thema. Wat mij erin drijft is een mengeling van bezorgdheid en verdriet om wat verloren dreigt te gaan en gaat, maar ook altijd weer hoop en verwondering om al het levende. Dus ik ben blij dat dit titelloze gedicht van me via de klimaatdichtersbeweging zijn weg vond naar ‘Oikos’ en zo weer een nieuw publiek krijgt.

En verder: het jaar loopt af. Voor dichters vaak een gelegenheid voor een gedicht. Wensen die met net wat meer verbale schwung en elegantie verpakt worden dan de tekst op de gemiddelde kerstkaart. Ik heb er altijd een dubbel gevoel bij. Alsof het een dichtersplicht is die ik onder dwang moet vervullen.

Dit jaar heb ik extra het gevoel dat het – tegen een achtergrond van oorlog en verwoesting, giftig leiderschap en nog veel meer ellendigs – onmogelijk voor me is om wat luchtige eindejaarssfeer de ether in te blazen. Ik voel het niet, en kan het dan ook niet faken. De vlam flakkert. Goed, laten we het dan gewoon daarover hebben. Terwijl ik schrijf, ontdek ik dat ik wel een weg zie. Dat die weg ‘iemand’ is. We kunnen het alleen maar samen. Ik denk aan de concrete ‘iemanden’ in mijn leven. En wens iedereen op alle momenten waarop het nodig is iemand die voorbijkomt en de dingen anders maakt. Ook: dat je zelf voor anderen iemand kan zijn.

25 december 2025
Dag 8 – 9: Ravenna – San Miniato – Gambassi Terme
De dagen vloeien in elkaar in mijn hoofd. Wat was gisteren, wat eergisteren? Zo lang ik in Ravenna was, was elke dag een mozaïekdag. Wat zo geweldig is aan die mozaïeken: als je je niet zo aangesproken voelt door alle religieuze taferelen kan je ook alle decoratieve randen, geometrische patronen, het vogeltjesplafond, de bloemenhemel bewonderen.

Gisteren was er nog even tijd over voor de trein naar Bologna, daarna Firenze, en ten slotte San Miniato vertrok. Wat kunnen we in een uurtje nog doen? Hedendaagse mozaïeken kijken natuurlijk. Inspirerend om te zien hoe kunstenaars in deze streek blijven zoeken naar een weerwoord op / herinterpretatie van een meer dan duizend jaar oude traditie (La casa di Giosetta, Giosetta Fiorini / Hybrid VII, Michela Tabaton Osbourne / Unicorno, Dusciana Bravura).

Opgeladen door al die kunst en cultuur gaat het nu richting natuur. In een paar uur treinen verlaat ik Emilia Romagna en kom ik aan in het Toscaanse San Miniato. Nooit van gehoord? Ik ook niet voor ik besloot bij wijze van experiment vier dagroutes te stappen van de Via Francigena (accent op de i, ontdekte ik nadat ik het al een jaar of twee over de ‘Francigéna’ had, Italiaanse klemtonen kunnen tricky zijn). Het voelt alsof ik in de lente in de trein ben gestapt in Ravenna en nu uitstap in de zomer. Hier is het voelbaar warmer, minstens 26-27°.

Ik neem de bus naar het Convento San Francesco, waar ik een kloosterkamertje voor de nacht heb geboekt. In kloosters logeren is in Italië een interessante budgetformule. Basic, maar doorgaans wel ok. In dit geval hangt het douchegordijn een beetje halfstok en blijft het toilet wel heel lang doorspoelen, maar ik heb eigen sanitair en krijg zelfs een colazione (ontbijt), al blijkt dat weinig voor te stellen. De broeders franciscanen krijg ik niet te zien.

En dan volgt het moment waar ik me al de hele reis een beetje benauwd over voel: rugzak op de rug en stappen. Eerst is er nog een kwartier meet- en paswerk nodig en moeten er nog wat ritsen overgehaald worden om mee te werken. Tot nu toe was er altijd de redding van een extra tasje waar alle overblijvende rommel in kon, maar 23 km stappen met zo’n slingerend tasje aan mijn schouder is geen optie. Wanneer ik mijn rugzak van de grond optil, krijg ik zowat een hartverzakking. Maar zodra hij op mijn rug zit en alle riemen en gespen netjes aangetrokken zijn, gebeurt er een klein wonder. Ik word een pelgrim, geen gezeur, we doen dit wel even.

In het begin heb ik de neiging om nauwgezet mijn Francigena-app te checken, ik heb het idee dat ik in mijn eentje vast verkeerd loop. Na een tijdje laat ik het los en check ik alleen nog bij twijfel. Ik haal wat andere stappers in en kom op tempo. De kilometers glijden net als het golvende landschap voorbij.

Het is best wat stijgen en dalen maar altijd geleidelijk. Alleen de laatste kilometers wordt het echt zwaar: er is geen bescherming tegen de zon en er moet worden geklommen. Italiaanse stadjes met een historisch centrum hebben hier nogal de neiging op een heuvel te liggen en met Gambassi Terme is dat niet anders.

Ik was voor half 9 al aan het stappen en kom tussen 2 en half 3 aan. Ik ga de kerk in en blijf er minstens een half uur afkoelen voor ik op zoek ga naar mijn verblijfsplek. Pelgrims kunnen kerken ook voor andere dingen dan gebeden waarderen.

Typ je e-mail…
30 april 2025
De handen van de muzikant

In zijn laatste dagen vielen mij de handen van mijn vader op. Ze waren oud, maar nog steeds de vertrouwde handen die ik altijd heb gekend. En ook al lag zijn beroepsleven als muzikant al enkele decennia achter hem, besefte ik dat daar zijn essentie school, in het uren oefenen op zoek naar perfectie, het jarenlang concerten spelen met zijn collega’s in het orkest. Ze mogen rusten nu, die handen.

de handen van de muzikant

natuurlijk hebben ze ook gras gemaaid
de paardenbloemen uit het gazon gelicht
de vrouw uit het geboortedorp bij de hand genomen
de auto gewassen, frieten gebakken
dochters in de lucht gegooid en weer opgevangen

natuurlijk hebben ze plafonds gewit
zadels van kinderfietsen vastgehouden
een schild gebouwd rond het gezin, het huis
getrommeld op het tafelblad, de stoelen rechtgezet
kleinkinderen, een achterkleinkind over het hoofd geaaid

maar naast en boven, rond en onder
waren ze de handen van de muzikant
de lichte kromming die na jaren spelen niet meer uit de vingers week
het spoelen van pistons, de maat slaan, voelen, vormen van de noten
warmen van het koper

nooit in te tomen, zonder beven
waren ze de handen van de muzikant
ze bleven meebewegen, dirigeerden
de orkesten op TV, volumeknop op hoogste stand
ze mogen rusten nu, hun taak volbracht

24 februari 2025
Mansolutioning

Hij en ik staan voor het nieuwe apparaat. Ook al licht het schermpje op, het apparaat weigert te werken. Wat betekent dat we over zo’n tien minuten in de knoei raken met onze timing ten opzichte van 45 à 50 mensen. Wat nu gezongen? Herhaaldelijk drukken op toetsen en knoppen lost niks op. De tijd tikt.

Wat als we nu eens gewoon doen alsof het een computer is, zeg ik. Afzetten, stekker uit en weer insteken.

Hij is licht sceptisch, bekijkt waar het snoer heengaat. Zegt, ja maar kunnen we bij de aansluiting?

Ik kruip half onder het logge ding, vind de stekker, trek hem uit, steek hem weer in. Het apparaat start tien tellen op en reageert daarna weer perfect op onze commando’s. Opgelost, no big deal. We halen onze timing.

Wat later zitten we samen met collega’s en coördinator. Hij vertelt wat er gebeurde. Zegt: dus als dit nog een keer gebeurt, weet dan dat je gewoon even de stekker moet uittrekken en hem weer insteken. Ik denk: hij had er ook bij kunnen vertellen dat ik diegene was die daaraan dacht. Ik denk: hij geeft me geen credit want hij had natuurlijk liever zelf deze doodeenvoudige oplossing bedacht. Ik denk: misschien tast het hem aan in z’n mannelijke eer ofzo dat dat niet het geval was.

Het doet me denken aan wat me wel vaker overkomt met mannen in werkcontexten: wanneer door anderen een appel wordt gedaan op mijn kennis en vaardigheid en zij toevallig in de buurt zijn, nemen ze het over. Zonder aarzelen antwoorden ze in mijn plaats, ondernemen meteen actie om de boel op te lossen. Waardoor zij ten opzichte van anderen overkomen als diegene die de touwtjes in handen heeft en tot wie je je moet richten wanneer er nog eens iets aan de hand is. Elke keer sta ik er een beetje beduusd bij. Reageer ik te traag? Ligt het aan mij? Of zijn er mannen die elke kans aangrijpen om zichzelf als deskundig op te werpen ten koste van anderen? Leven ze vanuit de diepe overtuiging dat een man zijn betekent daadkracht vertonen, de juiste oplossing hebben en daarvoor desnoods een ander opzij schuiven of overpraten? Doen ze dit ook bij mannelijke collega’s, of alleen bij vrouwelijke?

Ik besluit dit mansolutioning te noemen: de neiging die sommige mannen niet lijken te kunnen bedwingen om dingen op te lossen, ook wanneer er een perfect capabele vrouw in de buurt is die als eerste om hulp werd gevraagd. Het lijkt iets kleins, maar zo heel klein is het niet. Het geeft me telkens een lam gevoel. Dat nog versterkt wordt door het feit dat ik er niet op reageer.

Wat kan ik zeggen? Ik apprecieer dat je wil helpen, maar ik kon dit ook gewoon zelf oplossen. Als jij het meteen overneemt, lijkt het alsof ik incompetent ben.

In het geval van het apparaat met een knipoog opmerken: hè, je mag er ook bijvertellen dat ik diegene was die het ding weer aan de praat kreeg.

Ik vrees dat mijn ad rem-factor voorlopig te laag is. Dat er nog wat rondjes mansolutioning voorbij zullen moeten komen voor ik met perfecte timing de goeie woorden vind.

Misschien helpt het ook al om er een naam aan te geven. Is het ook al goed als we dit herkennen, zowel mannen als vrouwen. Dan kunnen we reageren wanneer iemand zegt: waar zeur je over, het maakt toch niet uit wie het oplost, als het maar opgelost raakt. Kunnen we reageren wanneer iemand zegt: het is gewoon toevallig dat de nieuwe ministers allemaal mannen zijn.

10 februari 2025
Belangrijkheidscultus
Bron: Pexels, Mesut Ylcn

Wat niet op sociale media heeft gestaan, is niet gebeurd. Online gezien worden is een primaire levensbehoefte als een andere. Wat menselijk vergelijkingsmateriaal betreft, zorgen de platformen voor een grenzeloos en constant aanbod. Wereldwijd komt er een beweging op gang om voor kinderen en tieners het gebruik aan banden te leggen, wegens de evidente risico’s. Als volwassene word je geacht ermee om te kunnen gaan. Af en toe weerklinkt er een zucht, de vage suggestie dat het anders zou moeten. Er zijn alternatieven, zonder advertenties, zonder misbruik van privacy, maar de vraag of we ze constant in ons leven willen, wordt niet echt gesteld. De aanwezigheid van sociale media lijkt in steen gebeiteld.

Ik voel het geregeld aan als een worsteling. En dan blijf ik nog bewust weg van Instagram, LinkedIn, Snapchat, TikTok, X en andere. Ik heb het in de praktijk dus alleen maar over Facebook, wat ik al moeilijk genoeg vind om mee te dealen. Om te beginnen: het is er, in mijn dag, mijn week, mijn leven. Ik heb vaak het gevoel dat ik het niet links kan laten liggen. Alsof ik een huisdier heb aangeschaft en nu niet meer kan besluiten om het beest gewoon even een paar dagen of langer te parkeren wanneer ik daar zin in heb. Natuurlijk kan dat met sociale media – in tegenstelling tot je huisdier – perfect, maar toch lijkt het alsof ik dan mijn kop in de grond steek. Wegloop van iets wat ik eigenlijk recht in de ogen moet kijken, of zoiets.

Want ik moet reageren.

Moet die duim opsteken.

Een kwestie van beleefdheid.

Ja hoor, ik heb je gezien.

Ik moet hartjes plempen.

Anders gaat hij of zij misschien denken dat.

Afhaken kan niet.

Ik moet op de hoogte blijven.

Straks hoor ik er niet meer bij.

Mis ik contacten.

Kansen.

Dat is de passieve zijde, de reageerkant. Er is ook de actieve zijde, de onderhoud-je-pagina-kant.

Ik moet genoeg doen, want kijk ‘ns wat anderen doen.

Ik moet genoeg bereiken, want kijk ‘ns wat hij of zij alweer gepresteerd heeft.

Ik moet eraan denken om foto’s te maken.

Dit kan ik beter posten.

Dit wil ik posten, iedereen moet het weten.

Kom op met die reacties.

Hou van wat ik doe!

Ik heb een hekel aan zelfverheerlijking.

Dit wil ik helemaal niet.

Sociale media bereiken precies waar ze voor gemaakt zijn: mijn aandacht naar zich toe zuigen en mij in een constante mentale spiraal meetrekken. Soms kan ik het moeiteloos: zit ik bovenop de golf en strooi ik gul met commentaartjes en emoji’s. Op slechtere momenten voelt het alsof de helft van mijn wereld bestaat uit etalage en ik voortdurend moet kiezen of ik erin ga staan en druk met mijn armen ga zwaaien om de aandacht van voorbijgangers te vangen. De kwestie is: mijn etalage is niet de enige, alle anderen hebben er ook één. We zitten in een universum van etalages van waaruit we aan één stuk naar elkaar gebaren. Zie me, vind me leuk, prijs me, loof me. Ik vind het vaak beschamend onvolwassen. Alsof we een bende kinderen zijn die zich alleen van aandacht kunnen verzekeren door hard op en neer te springen. Diep behoeftige wezens voor wie het een kwestie van psychische overleving is om zo veel mogelijk aandacht te krijgen.

Doordat ik er niet echt met anderen over praat, krijg ik de indruk dat iedereen het wel kan. Kijk, het lijkt hen moeiteloos af te gaan. Waarom kan ik het niet? En dan schiet een vertrouwd mechaniekje in mijn persoonlijkheid in werking: als je ergens niet goed in bent, dan moet je gewoon hard werken om dat mankement bij te spijkeren. Voor mezelf besluiten dat ik iets niet hoef te kunnen lijkt altijd neer te komen op struisvogelgedrag en morele zwakheid. In de praktijk ga ik door opeenvolgende fasen van weerstand en adaptatie. Bij weerstand heb ik geen zin om obligaat te juichen, fotoreeksen te bejubelen, of – in mijn persoonlijke geval als dichter met hopen collega-dichters in mijn vriendenbestand – bij het zoveelste geposte gedicht ‘wat knap!’ en ‘prachtig!’ te kraaien. Waar ik uit besluit gewoon een slecht mens te zijn, niet zachtmoedig, ondersteunend, positief, menslievend, gunnend en gul genoeg.

De realiteit is: voor mijn brein, constitutie, gesteldheid is het veel te veel. Ook: op sommige momenten word ik er ronduit onzeker of afgunstig van om dag na dag met mijn neus bovenop de prestaties, publicaties, prijzen en events van anderen te zitten. Ik word constant uit mijn eigen proces gerukt, als een balletje in een flipperkast. Soms droom ik ervan om alleen nog persoonlijk te communiceren met een beperkt aantal mensen in plaats van via bulkberichten waarmee ikzelf en anderen de aandacht van de halve mensheid lijken te willen vangen. In een economische wereld lijkt de wet van het zoveel mogelijk en van het ‘meer is sowieso beter’ onverbrekelijk. Maar het brengt mij tot afhankelijkheid en behoeftigheid en maakt mij soms down. Het ene moment baad ik in dopamine-gelukzaligheid, het volgende ervaar ik een diep tekort of onvermogen ten opzichte van en in vergelijking met anderen.

Wat ik er concreet aan doe?

Bewust niet scrollen. Ik kies om het allemaal niet te bekijken. Dus sorry, ik heb je laatste post doodgewoon niet gezien. Ik hoef het nu even niet te weten. In ruil accepteer ik dat jij het van mij niet hoeft te weten. Voel je vrij. Ben ik zo belangrijk dat tientallen mensen zouden moeten reageren op mijn volgende levensfeit? Nee, helemaal niet. Toch is dat waar sociale media ons toe brengen: voor elkaar een belangrijkheidscultus creëren. Elk van ons waant zich een farao en verwacht dat de anderen met palmtakken gaan staan wuiven. Maar zo belangrijk zijn we niet. Wat wel belangrijk is: het Ik en Jij van Martin Buber, de live ontmoeting in waarachtigheid, hoe aartsmoeilijk die ook is, hoe vaak ze ook mislukt. Wat is er fijner dan het één-op-ééngesprek dat verder gaat dan koe en kalf en waarbij je de ander kan laten voelen: ik zie jou, ik hoor je. Waarbij je je op jouw beurt gezien en gehoord voelt.

Ik ga mezelf wat meer toestaan het niet te hoeven kunnen, de socials. Misschien ben ik dus niet meer op de hoogte van je laatste exploot. En ja, ik ben me bewust van de paradox: als ik dit stuk niet online in de kijker zet, zal zo goed als niemand het lezen. Daar heb ik voorlopig geen oplossing voor. Het is wel mogelijk dat ik je zomaar een berichtje stuur. Aan jou alleen. Wees niet verbaasd. Het is omdat ik de toeters en de bellen neerleg, uit de cultus stap.

Vorige blogs lezen …
Abonneren om melding te krijgen van nieuwe blogs …

Typ je e-mail…
11 januari 2025
Beste Jean-Paul Mulders,

Mijn moeder – 92 en zo helder als een klaterende bergbeek – leest elk van jouw columns in Weekend Knack. Zelf doe ik dat – moet ik toegeven – maar af en toe. Telkens wel denk ik: ‘Wat doet hij dat goed!’. Of: ‘Waar blijft hij de insteek halen na al die jaren?’. Deze week had ik mijn moeder aan de telefoon en stond ze erop mij een stukje van je voor te lezen. Het fragment in kwestie ging over een verhandelingswedstrijd waar je in de zesde Latijn-Wetenschappen aan deelnam. Je behaalde de tweede prijs – een computer – terwijl de eerste op reis mocht naar Chicago. En dan komt het zinnetje: ‘Soms vraag ik mij af wat er van hem of haar geworden is.’. Dat kan ik je vertellen.

Het had ook heel anders kunnen lopen met die wedstrijd. Het wat lamme onderwerp – ‘Ik zie niet werkloos toe op de werkloosheid’ – boeide me zo matig dat ik de herhaaldelijke porren van mijn overenthousiaste leerkracht Nederlands al weken probeerde te negeren. Tot ik uiteindelijk toch een verhandeling pende en die instuurde. De dag voor de uitreiking kregen we thuis telefoon van school: ik werd verwacht in Antwerpen om met andere geselecteerden deel te nemen aan een kort debat, waarna zou worden beslist wie de winnaar werd. Email bestond pas 10 jaar later en de brief was op het schoolsecretariaat blijven slingeren, vandaar het bericht op de valreep. De dag daarop ging ik met mijn ouders naar Antwerpen en won, tot mijn eigen lichte verbijstering. Nu blijkt dus dat ik een connectie met jou heb die dateert uit 1986. Hiermee geef ik ons beider opschietende leeftijd prijs, Jean-Paul. Hopelijk vind je dat niet al te erg. En alsnog sorry, een tweede prijs behalen is altijd een beetje sneu.

De trip naar Chicago was een avontuur en een oefening in zelfstandigheid. Ik was nog net geen 17, had nooit eerder alleen gereisd en geen enkele vliegervaring. Van gsm’s was geen sprake en zoiets als een back-upplan voor het geval me niemand stond op te wachten in O’Hare Airport was er, voor zover ik me herinner, niet. Als ik er nu op terugkijk: mijn ouders stuurden me in volle vertrouwen en zonder veel vangnetten naar de andere kant van de wereld. Zo ging dat toen. Ik werd bij aankomst onder de vleugels genomen, herinner me eten in The Berghoff, in het Frans spreken voor een klasje in een high school, in het Art Institute Edward Hopper en American Gothic van Grant Wood ontdekken, de subway nemen, ronddwalen en de Amerikaansheid opsnuiven, met allerlei mensen praten, de subway nemen.

Maar dat was je vraag niet. Je wou weten ‘wat er van mij geworden is’. Dat klinkt alsof je verwacht dat ik ofwel iets belangrijks ben geworden ofwel in de goot ben geëindigd. Zoals bij de meeste mensen ben ik ergens tussenin terechtgekomen. Een eerder onopvallend mens met een tamelijk doorsnee leven, denk ik. Ik ging studeren in Antwerpen, wat toen nog vertaler-tolk heette, trok daarna een half jaar met een studiebeurs naar Moskou, had bij terugkomst net als jij wat shitty jobs met eerder klierige bazen. Rode draad op mijn carrièrepad: jobs laten schieten. Ook best prestigieuze soms, moet ik bekennen.

Wat ik onder andere had kunnen zijn en niet werd, doordat ik ontslag nam of een jobaanbod afwees: Belgisch diplomaat en docent Russisch aan de tolkenopleiding. Waarom ik dat deed? Ik geloof dat ik te veel lak had aan conventies om een job te (blijven) doen omdat hij prestige had, ik voelde telkens oprecht dat het niet was wat ik wou, en om eerlijk te zijn liep ik ook niet over van vertrouwen dat ik de geschikte persoon ervoor was. Intussen had ik een vriend en trouwplannen. We zijn nog steeds samen, een beetje ongewoon in deze tijden, en kregen drie kinderen, intussen volwassen. Kleinkinderen blijven voorlopig uit.

In al die jaren heb ik nog wat ongewone keuzes gemaakt, Jean-Paul. Opnieuw studeren rond mijn 30^e en in de hulpverlening gaan in Brussel, een school oprichten omdat het onderwijs mijn gevoelige kinderen kraakte, toen ik in de 40 was auditie doen aan het conservatorium en net niet die bachelor piano afmaken.

Ik moet eerlijk bekennen: jobs bleven altijd een hachelijke zaak. Routine geeft me heel snel ondraaglijke jeuk en escapistische neigingen, ik heb er doorgaans een hekel aan mensen boven me te hebben staan net zo goed als onder me en ik vind heel weinig jobs de moeite waard om 8 uur van een dag aan op te offeren. Die combinatie maakt het net iets complexer laveren op de arbeidsmarkt. Ik heb er altijd heel consequent voor gekozen te werken om te leven. Leven om te werken is me fysiek en mentaal onmogelijk. Mijn risico op burn-out is daardoor tamelijk klein.

Hier past misschien nog iets over die prijs waar we allebei aan deelnamen. Als winnaar kreeg ik ook een trofee: het logo van de Handelshogeschool in metaal, gemonteerd op een marmeren voet. Het ding stond ergens in mijn ouderlijk huis en ergerde me. Ik vond het een typisch symbool van een meritocratische samenleving gericht op prestatie en succes. Een construct waar ik niet aan wilde deelnemen. Ik geloofde in andere waarden. Toen ik tussen 20 en 30 was, zat het me heel hoog. Het feit dat dit de wereld was waarin ik was opgegroeid en klaargestoomd, maakte mij ronduit ongelukkig. Op een dag pakte ik in een bui van frustratie en woede de trofee beet en wrikte aan het logo tot het halfstok hing. Een duidelijke afrekening.

Hoe het nu met me gaat? Best goed, Jean-Paul. Ik werk deeltijds als onthaalmedewerker in een vormingscentrum in het verste putje van onze Ardennen en het ligt me. Ik combineer het met interimdagjes in een verpakkingsvrije winkel in Leuven, gastredacteurschap van een literair tijdschrift en persoonlijk schrijverschap. In 2022 mocht ik nog een keer een eerste prijs in ontvangst nemen in een niet onbelangrijke poëziewedstrijd en ik had het geluk een uitgever te vinden en te debuteren in 2023. Je hoort mij niet klagen.

Dat jou die verhandelingswedstrijd nog zo helder voor de geest staat, dat je de details ervan zo in je column opnam dat ik mezelf erin kon herkennen: ik zie het als een verrassende samenloop van het universum. Laten we de rol van mijn moeder niet vergeten. Als haar oude hoofd minder alert was, had ik die column van je gemist. Ziezo, één onbeantwoorde vraag minder in je leven. Hopelijk heb je iets aan mijn antwoord. Voor verdere vragen blijf ik beschikbaar.

Hartelijke groet,

Sandra

PS. Ik herinner me dat ik een foto had die gemaakt werd van ons hele groepje na de prijsuitreiking. Daar moet jij dus ook opstaan. Ik heb ‘m niet teruggevonden. Ik vermoed dat ik ‘m tijdens mijn woedebui toen de trofee eraan moest geloven heb vernietigd. Daar heb ik nu een beetje spijt van.

De column van Jean-Paul Mulders waar deze blog een reactie op is, verscheen op 6 november 2024 in Weekend Knack onder de titel ‘Prikklok’.

30 november 2024
De levensloop van een gedicht

Gedichten hebben een levensloop. Hun embryonale fase kan korter zijn dan die van een goudhamster (dik twee weken) of langer dan die van een zwarte bergsalamander (2 jaar). Ook de bevalling valt in lengte niet te voorspellen. Ook al lijkt het klaar, de dichter kan een gedicht onbeperkt laten liggen of het laten terugkeren naar de fase van zwangerschap en eraan verder werken.

Maar dan toch die geboorte, online of op papier, en daarna een levensloop. Sommige gedichten leiden een rustig bestaan op bladzijde zoveel van een bundel. Andere beleven spannender dingen: winnen een prijs, komen in een bloemlezing, worden voorgelezen op een begrafenis, naar een geliefde gestuurd of jaren in een portefeuille bewaard. Je kan nooit voorzien met welke van je gedichten er meer of minder zal gebeuren.

Er valt een brief in mijn bus, zo’n echt retro papieren ding. Mijn gedicht ‘Randverschijnselen’ blijkt genomineerd voor de Melopee Poëzieprijs. Doorgaans stuur ik zelf gedichten in naar wedstrijden, maar deze keer heb ik er helemaal niks voor gedaan. Melopee bekroont het meest beklijvende gedicht dat voor het eerst verscheen in een Vlaams literair tijdschrift het afgelopen jaar. Een jury selecteert 21 gedichten waaruit de uiteindelijke winnaar wordt aangeduid.

Genomineerd zijn voor een prijs is een gevoel dat met niks anders te vergelijken valt. (Nee, dichters zijn voor de rest echt niet ijdel). In mijn borstkas zwelt een ballon die mij zo de lucht in gaat tillen. Maar dat woord ‘beklijvend’, dat klinkt wel plakkerig, een beetje als opgesteven haverpap. Is dat het effect dat ik met mijn gedichten beoog? Niet over nadenken verder.

Mijn geselecteerde gedicht werd geboren na een ontzettend lange zwangerschap en bevalling. Ik schreef er tientallen versies van en het werd meer dan één keer geboren. Prematuur online in 2020. Daarna volgde feedback na feedback van een hele rist deskundige mensen. Uiteindelijk legde ik alle commentaar naast me neer en schreef een definitieve versie. Waarna geboorte twee in ‘Het Liegend Konijn’ in 2023. Gevolgd door geboorte drie enkele weken later in mijn debuut ‘De inventaris van wat blijft’. Een bewogen leven tot nu toe dus.

Ze zeggen soms dat je een gedicht niet moet uitleggen. De lezer leest er zelf wel het hare in en hoeft vooral niks over de dichter of de achtergrond te weten. Persoonlijk ben ik altijd blij wanneer een dichter iets bij een gedicht vertelt.

Aan ‘Randverschijnselen’ ligt een observatie ten grondslag die mij telkens weer fascineert: wanneer je in een natuurlijke omgeving een obstakel legt, dan doet de natuur extra hard haar best om er overheen te groeien. Ligt er een baksteen in gras, dan zullen precies daar enorme paardenbloemen tevoorschijn wriemelen. Met andere woorden: aan randen groeien dingen harder. Met mensen is het soms net zo. Dat maakt het nog mooier, vind ik.

In mijn gedicht gebeurde in de loop van de tijd allerlei. Er werden bakstenen door een raam gegooid tijdens ruzie. Hondsdraf maakte haakwerkjes. Later verdwenen die regels weer (kill your darlings). Andere dingen deden hun intrede, zoals een kruiwagen die een wiel mist en waarin de ik in het gedicht gaat zitten.

Uiteindelijk gaat het gedicht in mijn beleving over wat ik de assertieve kracht van natuur zou noemen. Iets waar ik graag in opga. Hoe planten en bomen eigenlijk nooit soft zijn, maar ook niet agressief. Ze gaan gewoon hun gang, houden zich niet in, excuseren zich nooit en hebben geen last van schuldgevoel. Je hoort ze niet klagen of jammeren, niet de drama queen uithangen of opscheppen.

De 12e-eeuwse mystica Hildegard van Bingen noemde het ‘viriditas’, de groenkracht die in haar beleving ook een spirituele connectie heeft en een uiting is van de goddelijke aard van de natuur. En van de mens, ook mensen hebben ‘groenkracht’ volgens Hildegard. Ik zie het niet zo religieus, maar ik voel wel iets van het mysterie of de magie.

‘Randverschijnselen’ heeft de aandacht van de Melopee-jury gekaapt, samen met 20 andere gedichten. Waarschijnlijk zal ik het voorlezen op de prijsuitreiking van de wedstrijd op 24 november 2024. Verder kan het een (publieks)prijs winnen.

Ook jij kan het verdere leven van ‘Randverschijnselen’ een kant opsturen. Door het te lezen. En door erop te stemmen. Dankjewel!

4 oktober 2024
Camille

Ik zag haar in de tentoonstelling over die andere kunstenaar, met wie ze bijna altijd in één adem wordt genoemd. Omgekeerd is dat meestal niet het geval. Zo gaat het vaak. Een vrouw kan blijkbaar moeilijk zonder een man worden genoemd, de man wel probleemloos zonder de vrouw.

De man is ouder en mentor, de vrouw jonger, muze en minnares. Hoewel ze allebei kunstenaars zijn, blijft zij in zijn schaduw, terwijl hij een reus wordt.

Plots was ze daar, in de tentoonstelling. Of eigenlijk alleen haar hoofd. Met een plakkaatje erbij, jaartal, naam. Zonder enige verdere tekst of uitleg.

Weken later keert ze terug, achtervolgt ze mij. Moet ik iets over haar schrijven. Haar naam noemen: Camille Claudel. Vrouw van gips.

29 augustus 2024