Bij de nieuwe aanwinsten in één van ‘mijn’ bibliotheken vind ik ‘Zeekatskeletten’, een vertaling van ‘Ossi di seppia’ (1925), de eerste bundel van Eugenio Montale, één van de belangrijkste Italiaanse dichters van de 20e eeuw en Nobelprijswinnaar in 1975. Alleen al die titel vind ik waw en een hoera’tje waard voor de vertalers (Jur Koksma en Joep Stapel). ‘Ossi di seppia’ betekent letterlijk ‘inktvisbotten’, maar ‘seppia’ kan je ook als ‘zeekat’ vertalen, de specifieke inktvissoort waar de kleurstof sepia uit gewonnen wordt. En geef toe, ‘skeletten’ spreekt meer tot de verbeelding dan ‘botten’. Dat mooie neologisme ‘Zeekatskeletten’ en het feit dat de bundel tweetalig is, met links het origineel en rechts de vertaling doet mij, dag na dag geketend aan mijn portie Duolingo-Italiaans, meteen toehappen.
Aangekomen op bladzijde 56 – en eigenlijk al op bladzijde 1 – voel ik tot in mijn zeekatskelet: Montale is een dichter die mij gaat liggen. Op deze bladzijde staat het titelloze gedicht dat begint met ‘Portami il girasole’ (Breng me de zonnebloem). Wanneer een dichter/gedicht mij treft, wil ik vertalen. Ook al prijkt – ahum – de vertaling op bladzijde 57 voor mijn neus. Die neus van me wordt dan eigenwijs en gelooft dat het beter kan, sterker, treffender, het origineel meer recht doend.
Het gedicht van Montale gaat duidelijk over veel meer dan het verplanten van een zonnebloem. Het is een metafysisch gedicht over leven en dood, verlangen naar herstel, opgaan in wat overstijgt.
Kenmerkend in de versie van Montale: luchtige, zangerige rijmen (tja, niet zo heel moeilijk in het Italiaans en veel minder evident in het Nederlands), klankherhaling (het gedicht tintelt en klingelt van de i’s), vloeiende verzen, beelden die in het begin van het gedicht sterk zintuiglijk zijn (verbrande verzilte grond / het gele gezicht van de zonnebloem / de azuren spiegels van de lucht) en in de derde, laatste strofe haast bovenzintuiglijk (blonde transparanties / leven dat verdampt als een essence).
Mijn keuzes bij de vertaling van dit gedicht: inzetten op eindrijm, binnenrijm of klankrijm zonder al te veel verraad aan de oorspronkelijke betekenis, voldoende sterk vertalen (als er ‘azuren spiegels’ staat moet je het niet over ‘blauwe lucht’ hebben), zo veel mogelijk het vloeiende, pittige ritme behouden, niet in woordomslachtigheid vervallen. Het is geen lang gedicht en de betekenissen zijn krachtig en gebald, de uitdaging bestaat erin om die densiteit te bewaren.
Een poging …
***
Breng me de zonnebloem dat ik haar verplant
naar mijn verbrande verzilte land,
en richt de hele dag naar de azuren spiegels
van de hemel haar gele begerige gezicht.
Duistere dingen reiken naar licht,
lichamen putten zich uit in een veelkleurig
lint: duizend tinten in muziek. Vervluchtigen
blijkt uiteindelijk het summum van geluk.
Breng jij me de plant die vervoert
naar de goudblonde trance
waar het leven verdampt als essence;
breng me de zonnebloem die waanzinnig is van licht.
In het Italiaans …
***
Portami il girasole ch’io lo trapianti
nel mio terreno bruciato dal salino,
e mostri tutto il giorno agli azzurri specchianti
del cielo l’ansietà del suo volto giallino.
Tendono alla chiarità le cose oscure,
si esauriscono i corpi in un fluire
di tinte: queste in musiche. Svanire
è dunque la ventura delle venture.
Portami tu la pianta che conduce
dove sorgono bionde trasparenze
e vapora la vita quale essenza;
portami il girasole impazzito di luce.
En nu ook graag de vertaling van Koksma en Stapel? Vooruit dan maar …
***
Breng me de zonnebloem, opdat ik hem verplant
naar mijn verzilte geblakerde land,
waar zijn geel gezicht de hele dag verlangend
op de blinkend blauwe hemel is gericht.
Naar klaarte reiken de duistere dingen,
in een stroom van tinten wringen
lichamen zich uit – en die in muziek.
Verdwijnen is zo het hoogste geluk.
Breng me de plant die het oog verrukt
waar goudblond waas het zicht omrandt
en het leven als een essentie verdampt:
breng me de zonnebloem die zot is van licht.
PS. Wat de foto bovenaan betreft: een zicht op Monterosso al Mare, één van de Cinque Terre aan de Ligurische kust. Montale bracht er een deel van zijn jeugd door, ik had het godsgeluk er te zijn op 6 september 2022 en kan elke sterveling aanraden er prestissimo heen te snellen (net als naar de andere vier karakteristieke kuststadjes, maar best buiten het toeristische hoogseizoen).
sandra roobaert 
Plaats een reactie