Het uiterste puntje van Parco Ciani bij het meer. Drukke eenden, een koppeltje zwanen (al voorbij op het moment van de foto), voor de rest heel sereen.
De dag eindigt hier.
Zelfde park, zelfde bergen in de verte, vurige tulpen op de voorgrond, regenlandschap op de achtergrond.
Misschien zou de ultieme reisdag kunnen zijn om in een park als dit te gaan zitten en de uren voorbij te laten glijden. Ook in de regen te blijven zitten. Tot ik zo’n zen-reiziger ben doe ik andere dingen.
Lugano is best een mondaine plek. Er is een casino, een lange promenade langs het meer, duur uitziende terrassen en van elk haute couture-merk dat je kan bedenken een glanzende winkel. Gelukkig zijn de straten smal en is de sfeer gemoedelijk. De shoppinghubs kan je ook gewoon mijden.
De prijs van een museumbezoek valt in Italië doorgaans enorm mee, terwijl je in Zwitserland altijd even moet slikken, maar ik heb me voorgenomen niet te beknibbelen voor die anderhalve dag dat ik hier ben.
Dus ja tegen die fototentoonstelling over Frida Kahlo, met foto’s van Lucienne Bloch.
Natuurlijk ook het MASILugano, Museo d’Arte de la Svizzera Italiana. Een tote bag van dit museum die ik een hele tijd geleden in een Belgische trein zag, heeft ervoor gezorgd dat ik nu hier sta. Altijd leuk wanneer ik zo’n intuïtief spoor heb gevolgd.
Musea zorgen voor flow, een half meditatieve toestand. Ferdinand Hodler helpt. Zoals altijd maak ik een miljoen foto’s. (Kijk je daar achteraf eigenlijk ooit nog wel naar? JA!).
Lugano ligt in Ticino, het zuidelijkste kanton van Zwitserland, ten zuiden van de Alpen. (Even terugkeren naar gisteren: de trein dendert aan 200 km/uur door minutenlange tunnels. Vreemd om te bedenken dat er bergen boven je liggen). Volgens Hermann Scherer zag Ticino er zo uit, in 1926:
Er is ook een tentoonstelling van de jonge Zwitserse kunstenares Louisa Gagliardi. Elk beeld is bevreemdend, en knap. Pushing Buttons:
Na dit museum ben ik even slap in de benen, museum-moe. Tijd voor heel concrete dingen, zoals iets makkelijks verzinnen om te eten (ik verblijf in een mini-appartementje, dus kan zelf koken). Het is goochelen met het mini-kookplaatje en de twee beschikbare pannen, maar in de beperking smaakt alles beter. Heb ik nu alleen maar een park en musea gedaan vandaag? Welnee. Natuurlijk ook weer kerken, en een hemelse ‘brezel’ met ‘semi di girasole’ en lezen op één van de rode bankjes aan het meer etc. Nu nog even inpakken, morgen de trein naar Padova (Padua).
Vertrekken is altijd een beetje griezelig, al helemaal wanneer je alleen vertrekt. Een stakingsdag van de spoorwegen maakt het er niet beter op. Ik dacht dat ik met de Eurostar vanuit Brussel wel veilig zou zitten, maar dat bleek niet te kloppen. Enkele dagen geleden kreeg ik het bericht dat mijn trein afgeschaft was. Omboeken naar de trein van een half uur vroeger dus, want in Parijs moet de aansluiting richting Zwitserland gehaald worden. Concreet: om 6u30 stap ik met lodderoogjes in de eerste trein van vier.
Wonderwel loopt alles als een – nee, die is echt te flauw. Zowel de trein naar Brussel als de Eurostar zijn stipt en om 9u05 sta ik al in Parijs Gâre du Nord. Transfer naar Gâre de Lyon en 40 minuten wachten. Onderweg kom ik een landgenoot tegen.
In de hal van het Gâre de Lyon loopt een gedrongen vrouwtje rond met grijs haar in een knot. Ze bedelt bij een groepje oudere Amerikanen, die haar straal negeren. Wanneer ze naar mij toekomt, geef ik haar wat kleingeld en vraag of ze een appel wil. Nee, ze heeft problemen met haar tanden en kan die niet kauwen. Maar ze wil wel graag een broodje uit de Monoprix vlakbij, heel goedkoop daar. Ik laat me meevoeren. In het supermarktje kiest ze zonder aarzelen twee pakken koekjes, stevent dan naar de koelkasten en grijpt een flinke verpakking sushi. 19,90 € zie ik op het prijskaartje. Ho, stop, dit ga ik niet betalen. Ze maakt een sussend handgebaar, legt de sushi terug en zeilt naar een andere koelkast, grist een bakje voorgesneden mango’s mee en dan vind ik het welletjes. Ik betaal en besluit dat ik alvast een aantal goeie daden voor lig op schema. Ze bedankt en verdwijnt meteen.
In de Eurostar richting Dijon zie ik het landschap veranderen: dorpjes tussen heuvels, knalgele koolzaadvelden, bossen, kleine kerkhoven.
In de trein: mensen kijken. Mijn tekenkunsten zijn middelmatig tot zwak, maar van tekenen word ik bijna altijd blij. Ze zit enkele stoelen verderop en heeft haar sjaal als een soort exotische hoed om haar hoofd gewikkeld om de wereld buiten te sluiten. Gelukkig is mijn tekening klaar voor ze gaat knikkebollen.
Voorbij Mulhouse rijden we Zwitserland binnen. Exact op tijd komen we in Zürich aan. Ik heb me ingesteld op 35 minuten wachten op de aansluiting naar Lugano, maar over 7 minuten is er ook een trein. Ik moet nog wennen aan de Interrail-app op mijn telefoon, maar hij doet het vlekkeloos: met enkele instructies en wat klikken neemt hij de trein die ik niet voorzien had te halen in mijn reisroute op en maakt hij een nieuw ticket voor me aan. Allemaal offline, wow. Kan ik zomaar instappen? Gewoon doen!
De deuren klikken dicht en plots overvalt het mij: reisgevoel! Alles is heerlijk onvertrouwd: de indeling van de treinstellen, de bekleding van de stoelen, de uniformen, het uitzicht op het Zürich-meer met zon die schittert op het water. De treinbegeleiders blijken hier al Italiaans te spreken en het landschap verandert alweer. De industrie die in het noorden van Zwitserland alomtegenwoordig was, maakt plaats voor meren, bergen, nog meer meren en bergen, kleine stadjes, valleien.
Aankomst in Lugano om 16u28. Wanneer ik uitstap, voelt de lucht lauwwarm, de sfeer op het perron is zomers. Het station ligt boven het stadscentrum.
Ik slaag erin zonder google maps mijn verblijfsplek te vinden – roaming is duur in Zwitserland -, gooi mijn rugzak af en ga de stad in. Lugano blijkt netjes op z’n Zwitsers en charmant op z’n Italiaans en heeft een zonovergoten park aan het meer dat na al die treinuren als een zalige beloning voelt. Verder wordt het lukraak dwalen, wat ontbijtshopping en enkele kerkjes. Ook daar voel ik hoe dicht we bij Italië zijn. De kerken zijn allemaal open, er speelt geen muziek, ze hebben oude houten banken zoals het hoort en ik ga vanzelf even zitten. Hallo God, ben je thuis?
Reizen = de trein. Reizen met vliegtuig of auto geeft foutmeldingen.
Reizen naar Italië = solo. Reizen naar Italië met het lief veroorzaakt permanente kortsluiting.
Solo reizen = Italië. Solo reizen naar andere bestemmingen leidt tot fatal error.
Reizen = een slingerlus met tien bestemmingen in twee weken. Bij minder dan vijf bestemmingen komt de vermelding try again.
Reizen naar Italië = Siena moét op de route liggen. Siena links laten liggen laat een loeiend alarm afgaan.
Voilà, op deze manier heb je dus geen keuzestress wanneer je een reis organiseert. Hoewel, hiermee liggen alleen wat grove lijnen vast. Daarbinnen zijn de mogelijkheden eindeloos. Maar toch, het is gelukt. Mijn bijl heeft de data uit de kalender gehakt – 22 april tot 6 mei – en de route gekloven. Hier is ze:
Landen → Lugano → Padova → Ferrara → Ravenna → San Miniato → Gambassi Terme → San Gimignano → Monteriggioni → Siena → Como → Landen
Hoe zo’n route tot stand komt? Er moet zowel cultuur als natuur inzitten. Kleine of middelgrote steden hebben de voorkeur. Voor de rest hangt het aan elkaar van toevalligheden en associaties. In een Belgische trein zag ik een keer iemand met een stoffen tasje met daarop MASILugano / Museo d’Arte della Svizzera Italiana. Genoeg om mijn nieuwsgierigheid te wekken. Lugano is trouwens prima als aanloopje naar Italië en je raakt er met de trein in minder dag een dag.
Mijn oma aanriep de heilige Antonius van Padua (Padova) wanneer ze iets kwijt was en mijn moeder herinnerde me daar heel mijn jeugd aan. Waarom dus niet een keer de stad van de heilige opzoeken?
Van Padova naar Ravenna is amper 140 km, een boogscheut in een land als Italië. Ik treinde al eerder vanaf Bari in het zuiden zowat de hele Adriatische kust langs en vond die zo rustig ogende zee – het leek op veel plaatsen wel een meer – fascinerend. Ravenna = Adriatische kust + UNESCO Werelderfgoedsites, doén dus.
In 2022 zag ik pelgrims te voet en fietsend aankomen bij de poorten van Siena en ontdekte ik dat het stadje op de Via Francigena ligt, een oude pelgrimsroute die van Canterbury tot Rome loopt. Ik noteerde op mijn bucket list dat ik ooit te voet wilde aankomen in Siena. Dit jaar kan ik dat – hout vasthouden – afstrepen. Het plan is om vanaf San Miniato vier dagroutes van de Via Francigena te stappen tot Siena.
Intussen tikken de dagen weg en heb ik volop de gelegenheid om stress te vergaren.
Durf ik het nog, dat alleen reizen? Op mijn vertrekdag staakt de NMBS (wanneer staakt de NMBS niet), zal de alternatieve dienstregeling betrouwbaar blijken? Zal de Railplanner van Interrail het doen op mijn telefoon? Zal die dagtocht van 30 km lukken? Zal de rugzak niet te zwaar blijken bij het stappen? Ben ik niet één of andere boeking vergeten? Zullen de gaten in mijn Italiaans niet te kwellend zijn?
Anderzijds probeer ik mezelf ervan te doordringen dat ik niet naar de woestijn noch naar het regenwoud of de boreale bossen vertrek, dus het zal vast wel meevallen. Ik weet ook dat die opbouwende spanning erbij hoort. Dat ze wegvalt zodra ik op dag één de treinkilometers in mijn botten begin te voelen en het landschap zie veranderen. Dat ze weer terugkomt wanneer ik ‘s avonds aankom op een onbekende plek in een wat verlaten stationsbuurt en mij plots een hond voel die het baasje kwijt is. Dat alleen reizen behalve spanning ook duizend-en-één andere sensaties oplevert, van nieuwsgierigheid, vreugde en euforie tot eenzaamheid. Meer dan wanneer ik in gezelschap reis kan ik mij een bescheiden maar moedig ontdekkingsreizigertje voelen. En ik kan me te buiten gaan aan al mijn persoonlijke mini-uitspattingen: drie musea in één dag afwerken, maaltijden overslaan en daarna het tekort ruimschoots inhalen met een driegangenmenu, ultra-trage regionale treinen nemen om het plezier van mensen kijken in al die kleine stations, anderhalf uur zitten schrijven aan mijn reisblog, in het donker zoeken naar dat ene supermarktje dat nog open is en plantaardige yoghurt zonder suiker en vieze smaakjes heeft.
Ik ben er wel weer aan toe: ijsjes en blaren, Feltrinelli-boekhandels en bordjes pasta, pizza en focaccia uit het vuistje, Sanpellegrino Chinotto, musea die om 8 uur ‘s morgens opengaan en zonlicht dat met bakken over me wordt uitgekieperd.
Ci vediamo presto, cara Italia, we zien elkaar snel.
De week hing scheef in de hengsels. Ik had kunnen weten dat het niet goed zou aflopen. Maar wat is niet goed? Misschien is het net wél goed om eenvoudigweg door je eigen lichaam gevloerd te worden in een zware snotverkoudheid nadat je vader in krap enkele dagen is doodgegaan, je kopje onder geslagen bent in een golf van begrafenisorganisatie en koffietafelgesprekken, je vlak daarna naar het andere eind van het land moet om te werken en je bij terugkomst na amper een ademteug weer present tekent bij die andere werkgever, afgewisseld met een bezoek aan de notaris.
Het is goed om door te gaan. Bezig blijven, aldus het cliché. Maar het is ook goed om finaal tot stilstand gebracht te worden door het weerspannige lichaam dat veel beter weet dan het hoofd wat in tijden van nood nodig is.
Eén van je ouders op een rouwprentje zien, dat is van de meest naakte werkelijkheid die er bestaat. Elke keer wanneer mijn blik op de foto valt, is het alsof het leven mij bij de kraag vat en zegt: ‘Voilà, hier ben ik.’ Waarmee het bedoelt: dit is onomkeerbaarheid. Als er tot nu toe voornamelijk zachtjes voorbijgaan was, dan is dit de introductie tot de granaatinslagen van de vergankelijkheid. De hakbijl in mijn stamboom. Natuurlijk is er eerder in die stamboom gehakt: grootouders vielen weg, ooms, tantes. Intussen zitten we bij de dikste takken.
Ik heb dingen afgezegd deze afgelopen weken: sorry, nu niet, andere prioriteiten, hoofd staat er niet naar. Iedereen heeft begrip voor de dood. Iedereen zegt dezelfde dingen: zorg, troost, steun, herinneringen, kaarsen, tijd. Het is een opluchting wanneer iemand doodgewoon vraagt: hoe heb je geslapen, hoe verliep je dag? Nee, niemand heeft gevraagd of de taart bij de koffietafel lekker was. Ja, ze was lekker.
Eén ding zegde ik niet af: een al lang vastgelegde ontmoeting met een collega-dichter, in het kader van mijn Dichter & Dichter-initiatief. Ik sta hem op te wachten bij het station en weet niet precies waarom ik doe wat ik doe. Is dit wel het goeie moment? Is het dat ooit? Onderweg in de trein heb ik gedichten van hem gelezen, ze hebben een soort huiselijke intimiteit die toch ook uitvloeit over de wereld. Misschien zijn gedichten mini-dosissen zuurstof in het aanschijn van de dood.
Daar is hij. Het is zonnig, maar zijn winterjas en muts herinneren mij eraan dat het nog steeds winter is. Later, in de koffiebar, zal hij zijn trui uittrekken en zal ik mij verbazen om tegenover een man in t-shirt te zitten in maart. Zijn die vestimentaire kwesties belangrijk? Nee, ze vormen het verhaal dat zich afspeelt op de achtergrond, als een soort behang. Misschien is behang toch ook niet helemaal onbelangrijk.
We stuiten op punten van herkenning: de goed ondergegraven onzekerheid van de weliswaar gepubliceerde auteur. Hoe je niet onder je eigen stijl uitkomt. Hoe afgewezen worden altijd een stukje doodgaan is, maar we daarna toch weer met ultieme moed onze teksten de wereld in blijven gooien. Waarom we dit doen? Omdat het essentie is. Het woord ‘impostor’ valt, maar ook het woord ‘acceptatie’.
In het melkschuim van de koffie tekent zich een wat onhandig gevormd hart af, de thee heet ‘warme gloed’. Het betekent niets op het moment zelf, het valt mij pas achteraf in. Net als de vragen die ik niet gesteld heb. Waarom hou je van parelkettingen? Voel je je het vaakst een toeschouwer of een deelnemer? Ook op de vragen die wel gesteld werden, kwamen geen sluitende antwoorden. We hebben een stukje weg gelopen. Misschien was dat genoeg. En het besef dat gesprekken plaveisel zijn.
De dood legt een waas over alles, hoe ultrawerkelijk ze tegelijk ook is. Alsof je vervreemdt van jezelf en telkens ergens uit moet terugkeren, al weet je niet precies waaruit. Enkele dagen na de ontmoeting is wat we nog zegden op de terugweg naar het station uit mijn geheugen gewist. Ik herlees de krabbels die hij op de eerste pagina van mijn exemplaar van zijn bundel heeft gezet. Hij schrijft het woord ‘écht’, met een accent erop. Misschien ligt daar een sleutel. Ik weet het nog niet zeker.
In zijn laatste dagen vielen mij de handen van mijn vader op. Ze waren oud, maar nog steeds de vertrouwde handen die ik altijd heb gekend. En ook al lag zijn beroepsleven als muzikant al enkele decennia achter hem, besefte ik dat daar zijn essentie school, in het uren oefenen op zoek naar perfectie, het jarenlang concerten spelen met zijn collega’s in het orkest. Ze mogen rusten nu, die handen.
de handen van de muzikant
natuurlijk hebben ze ook gras gemaaid de paardenbloemen uit het gazon gelicht de vrouw uit het geboortedorp bij de hand genomen de auto gewassen, frieten gebakken dochters in de lucht gegooid en weer opgevangen
natuurlijk hebben ze plafonds gewit zadels van kinderfietsen vastgehouden een schild gebouwd rond het gezin, het huis getrommeld op het tafelblad, de stoelen rechtgezet kleinkinderen, een achterkleinkind over het hoofd geaaid
maar naast en boven, rond en onder waren ze de handen van de muzikant de lichte kromming die na jaren spelen niet meer uit de vingers week het spoelen van pistons, de maat slaan, voelen, vormen van de noten warmen van het koper
nooit in te tomen, zonder beven waren ze de handen van de muzikant ze bleven meebewegen, dirigeerden de orkesten op TV, volumeknop op hoogste stand ze mogen rusten nu, hun taak volbracht
Hij en ik staan voor het nieuwe apparaat. Ook al licht het schermpje op, het apparaat weigert te werken. Wat betekent dat we over zo’n tien minuten in de knoei raken met onze timing ten opzichte van 45 à 50 mensen. Wat nu gezongen? Herhaaldelijk drukken op toetsen en knoppen lost niks op. De tijd tikt.
Wat als we nu eens gewoon doen alsof het een computer is, zeg ik. Afzetten, stekker uit en weer insteken.
Hij is licht sceptisch, bekijkt waar het snoer heengaat. Zegt, ja maar kunnen we bij de aansluiting?
Ik kruip half onder het logge ding, vind de stekker, trek hem uit, steek hem weer in. Het apparaat start tien tellen op en reageert daarna weer perfect op onze commando’s. Opgelost, no big deal. We halen onze timing.
Wat later zitten we samen met collega’s en coördinator. Hij vertelt wat er gebeurde. Zegt: dus als dit nog een keer gebeurt, weet dan dat je gewoon even de stekker moet uittrekken en hem weer insteken. Ik denk: hij had er ook bij kunnen vertellen dat ik diegene was die daaraan dacht. Ik denk: hij geeft me geen credit want hij had natuurlijk liever zelf deze doodeenvoudige oplossing bedacht. Ik denk: misschien tast het hem aan in z’n mannelijke eer ofzo dat dat niet het geval was.
Het doet me denken aan wat me wel vaker overkomt met mannen in werkcontexten: wanneer door anderen een appel wordt gedaan op mijn kennis en vaardigheid en zij toevallig in de buurt zijn, nemen ze het over. Zonder aarzelen antwoorden ze in mijn plaats, ondernemen meteen actie om de boel op te lossen. Waardoor zij ten opzichte van anderen overkomen als diegene die de touwtjes in handen heeft en tot wie je je moet richten wanneer er nog eens iets aan de hand is. Elke keer sta ik er een beetje beduusd bij. Reageer ik te traag? Ligt het aan mij? Of zijn er mannen die elke kans aangrijpen om zichzelf als deskundig op te werpen ten koste van anderen? Leven ze vanuit de diepe overtuiging dat een man zijn betekent daadkracht vertonen, de juiste oplossing hebben en daarvoor desnoods een ander opzij schuiven of overpraten? Doen ze dit ook bij mannelijke collega’s, of alleen bij vrouwelijke?
Ik besluit dit mansolutioning te noemen: de neiging die sommige mannen niet lijken te kunnen bedwingen om dingen op te lossen, ook wanneer er een perfect capabele vrouw in de buurt is die als eerste om hulp werd gevraagd. Het lijkt iets kleins, maar zo heel klein is het niet. Het geeft me telkens een lam gevoel. Dat nog versterkt wordt door het feit dat ik er niet op reageer.
Wat kan ik zeggen? Ik apprecieer dat je wil helpen, maar ik kon dit ook gewoon zelf oplossen. Als jij het meteen overneemt, lijkt het alsof ik incompetent ben.
In het geval van het apparaat met een knipoog opmerken: hè, je mag er ook bijvertellen dat ik diegene was die het ding weer aan de praat kreeg.
Ik vrees dat mijn ad rem-factor voorlopig te laag is. Dat er nog wat rondjes mansolutioning voorbij zullen moeten komen voor ik met perfecte timing de goeie woorden vind.
Misschien helpt het ook al om er een naam aan te geven. Is het ook al goed als we dit herkennen, zowel mannen als vrouwen. Dan kunnen we reageren wanneer iemand zegt: waar zeur je over, het maakt toch niet uit wie het oplost, als het maar opgelost raakt. Kunnen we reageren wanneer iemand zegt: het is gewoon toevallig dat de nieuwe ministers allemaal mannen zijn.
Alleen al het omslag van deze bundel onthult allerlei, ook al bestaat hij voornamelijk uit saai grijs karton. Om de titel ga ik spontaan glimlachen, ik zet hem voorlopig op nummer 1 in de lijst van mooie titels. Als de omleiding de te volgen richting is, en het woord ‘omleiding’ op z’n kop staat, verwacht ik vanzelf dat hier een dichter aan het werk is die de rechte lijnen loslaat en een speelse insteek heeft. Dat hij de hoofdletters in zijn naam opgeeft, zegt ook iets. Alsof ook hij deel uitmaakt van de onstandvastigheid. Er is ook een motto, van Italo Calvino:
‘Alleen nadat je de oppervlakte der dingen hebt leren kennen – concludeert hij – kun je doordringen tot wat eronder ligt. Maar de oppervlakte der dingen is onuitputtelijk.’ Een citaat uit ‘Palomar’, een vroeg filosofisch werk van Calvino over de aard van de werkelijkheid. Hier lijken we al meteen in de omleiding te belanden. Er wordt ons dieper doordringen beloofd, maar tegelijk wordt er een barrière opgeworpen.
Op de achterflap van de bundel heet het dat bob vanden broeck zoekt ‘naar een ruimte waar taal en omgeving elkaar in beweging kunnen brengen.’ En ‘Hij verzamelt opdat er iets kan ontbreken: steeds weer ontsnapt de werkelijkheid aan zichzelf in zichzelf‘. Klinkt tamelijk abstract allemaal, maar wanneer je begint te lezen, wordt het helderder. Hier het eerste gedicht van de bundel, die niet in cycli is opgedeeld.
een camera draait driehonderdzestig graden om zijn as op een marktplein draaien hijskranen als passers kleine groepjes mensen rond elkaar pirouettes op een besneeuwde straatstoep in herentals
een marktkramer is een boom van een vent, zijn stem hecht zich aan een verkeersbord waarop een uitroepteken staat
omgeven door een eeuwige zondag duwen pubers elkaar in het water, de opspattende vrijheid waar spieren in a bigger splash verdwijnen
de vloeibare ruimte boven de verhitte fietspaden het moerassige gebied tussen droom en werkelijkheid enkele ogenblikken voor ik de slaap kan vatten daal ik spiraalsgewijs naar beneden op bergwegen
valleien gevuld met wijnranken cipressen lavendelvelden paarse schapen de laatste wolkjes worden door de zon naar de rand van de heldere hemel gedreven
de spuitende fonteinen op een marktplein een kudde walvissen in de ondergrondse parking
boven een muur komt een boomkruin piepen en daarboven vertakt een appartementsblok in een woud van schotelantennes
een duif klimt omhoog met haar houten vleugels op de top van de berg duwt zij haar borst vooruit zij zwemt naar het dak van het kantoorgebouw
beneden verlegt een omgewaaide boomstam een fietspad twintig centimeter naar rechts
een naakte man op een reclamepaneel een botergeil gietertje op een vensterbank een spuitende fontein op een marktplein
de op elkaar gestapelde terrasstoelen zijn de bevroren beweging van één terrasstoel die in de lucht springt
Een procédé dat vanden broeck telkens weer herhaalt is het creëren van betekenisclusters zonder dat er een soort eenheid van tijd, plaats, handeling in een gedicht ontstaat. In de eerste strofe ligt er sneeuw en wordt er op verschillende manieren gedraaid, terwijl het in strofe drie en vier duidelijk hartje zomer is. Observaties worden ogenschijnlijk zonder veel verband na elkaar geplaatst. Opvallend is dat de meeste gedichten zich in openbare ruimtes afspelen: op straat, op een plein, in de tuin, in een parkeergarage, bij een vijver. Er zijn mensen, heel wat dieren en een heleboel bijzonder concrete dingen in allerlei situaties, maar altijd geplaatst binnen een grotere omgeving, alsof de grotere omgeving meer bepalend is dan (menselijke) interacties.
Wanneer je de observaties van naderbij bekijkt, blijken ze veel minder feitelijk dan je zou denken en brengt de taal verschuivingen teweeg die je als lezer vanzelf in de interpretatie brengen. Op die manier betoont vanden broeck zich voortdurend een bricoleur die de werkelijkheid verknipt en de stukjes anders dan tevoren aan elkaar plakt door middel van taal. Zo ontstaan alternatieve werkelijkheden, nog versterkt door de betekenisgeving die we met ons menselijk brein spontaan tot stand brengen. In het bovenstaande gedicht maak je als lezer spontaan associaties tussen naakt / botergeil / spuitend terwijl de auteur ogenschijnlijk drie beelden achter elkaar zet. Zo ontstaat in zowat elk gedicht een wereld die er vaak absurder, grappiger maar soms ook grilliger of gewelddadiger uitziet dan hoe we hem doorgaans ervaren. Je treft er adam en eva aan die in ruimtepakken pesticiden staan te sproeien, een gladiator op een kruispunt, drie koeien die de indianendans doen. Je zou kunnen denken dat er op die manier een wat gratuit wereldbeeld ontstaat waarin anything goes, maar toch is dat niet het geval. Eén van de factoren die daarvoor zorgen is de ik-figuur die spaarzaam opduikt in een aantal gedichten. De ‘ik’ blijkt allesbehalve een zorgeloze flierefluiter te zijn.
soms zit ik zo vast in mezelf dat ik in een pashokje begin te gillen
En behalve in zichzelf lijkt de ik ook behoorlijk opgesloten in een dodelijk saaie kantoorbaan waar hij de hele dag routineus cellen invult en invoegt.
ik open een nieuw venster voeg een nieuwe rij in een andere rij reproduceer ik cellen de genummerde cellen in gevangenissen kantoorruimtes die zichzelf kopiëren en plakken in een dna-strengetje een letter vervangen
Het is in dit gedicht dat de titel ‘de richting is richting omleiding’ voorkomt. Het speelse meanderen en bochten maken verandert hier in een werkelijkheid die richtingloos en uitzichtloos lijkt.
De gedichten in de bundel worden afgewisseld met ‘schetsen’, die in doorlopende tekst geschreven zijn en telkens ongeveer een halve pagina beslaan. Ze vertellen verhalen die veel coherenter dan de gedichten over één situatie lijken te gaan – een visser, een jurk aan een waslijn, een man en een vrouw die een kruispunt oversteken – maar ook hier past vanden broeck zijn knip- en plakprocédés toe. Associaties in het hoofd van de auteur grijpen in in de werkelijkheid, met als resultaat licht absurde poëtische taferelen die een soort bezwerend ritme krijgen. Een fragment uit ‘Schets #1 De visser’:
De visser zit op zijn stoeltje, een auto rijdt voorbij. De visser gooit zijn hengel in het water. Aan die hengel hangt een haak en aan die haak spartelt een larve. Wat wil de visser vangen? Een vis? Een moment? Een gedachte? De visser kijkt naar de dobber in het water in de dobberende wolken in de blauwe hemel van het stilstaande water. Wat is een kanaal? Water gevangen tussen twee oevers. Het kanaal is recht, de hengel buigt. De buigende hengel, een brug, het water. Heeft de visser beet? De visser draait aan het wieltje, trekt de oever naar zich toe. Het wieltje draait, de tijd gaat voorbij. De haak in de wang van de vis, de wond in de mond van de visser. En de vinger? De vis glijdt spartelend uit zijn handen en valt in het water.
Indrukwekkend en stilistisch anders dan de rest van de bundel is het laatste, pagina’s lange gedicht dat één lange opsomming is van dingen, fenomenen en mensen die komen en gaan, voortdurend afgewisseld met telkens weer dezelfde vogels. De herhalingen en het kaleidoscopische karakter maken het tot een ritmisch monument van vergankelijkheid, tegelijk benauwend, hartverwarmend en grappig. Een fragment:
pimpelmees, kuifmees, kraai. ze komen, ze gaan, ze komen, ze gaan. bonte specht, eekhoorn, wolk, kraai.
ze komen, ze gaan. je vader, je moeder.
eb, vloed, een ekster, het waait. wind, die komt en gaat.
een knuistje gaat open, een hand gaat dicht. koolmees, roodborstje, merel, groenling.
broers, zussen, nonkels, tantes. ze komen, ze gaan, ze komen, ze gaan.
koolmees, pimpelmees. een postbode, ze komt, ze gaat. het waait. hij komt, zij gaat.
een brief gaat open, een brief gaat dicht. duif, zon, gaai.
nickelback, gotye en avril lavigne.
ze komen, het waait, fonske van myriam. pimpelmees, staartmees, bonte kraai.
gommaar, gusta, janneman, de maan.
ze komen, ze gaan. koolmees, pimpelmees.
de verwaarloosde fresco op een gelijkvloerse verdieping op de turnhoutsebaan: bakkerij vermaelen. pizzeria giovanni.
Met ‘de richting is richting omleiding’ levert bob vanden broeck een intrigerende bundel af die je zowat lukraak kan openslaan en waar je telkens opnieuw verrast en meegenomen wordt in een kluwen van taal en (alternatieve) werkelijkheden. Als iemand beelden kan maken als ‘een fanfare van kletterende besteklades’ of plots herkenning kan oproepen bij zoiets als ‘het moment waarop je in een stedelijk zwembad / met een vingertop tegen de kuit van een tegenligger tikt’ dan heeft-ie mij als lezer in elk geval mee.
Ik neem me voor om wat vaker te delen wat me onlangs geraakt heeft in de leesstapel. Het heeft een dubbel doel: als ik ook maar iemand kan aansteken om te gaan lezen – bij uitstek poëzie – word ik daar heel happy van. En twee: het kan geen kwaad om mezelf als serial reader af en toe een beetje af te remmen. Na te denken waarom precies ik iets goed vind, en dus aandachtiger te gaan (her)lezen om dat op het spoor te komen. Anderzijds beseffend dat het waarom ook iets is dat deels in het woordeloos intuïtieve mag blijven. Daar gaan we!
Rozige maanvissen – Sytse Jansma
Rozige maanvissen gaat over rouwverwerking. De vriendin van Jansma stierf op haar 32e onverwacht aan een hersenbloeding. In de bundel geeft hij inkijk in zijn rouwproces en maakt hij haar heel aanwezig. Het geheel leest als een zoektocht naar troost en acceptatie. Deze info staat meteen op de eerste bladzijde van de bundel. Een extra bijzonderheid: Jansma schreef eerder twee bundels in het Fries, dit is zijn debuut in het Nederlands.
‘Rozige maanvissen’ is heel strak gecomponeerd in vier cycli van telkens 12 gedichten. 12 doet denken aan een jaar, sterrenbeelden, apostelen en telsystemen, maar misschien moet ik het niet zo ver zoeken. In elk geval voelt het heel harmonisch, alsof de auteur dit stevige raamwerk nodig had om diepe gevoelens een anker te geven. De eerste twee cycli heten ‘lichaam I’ en ‘lichaam II’ en hebben elk een sterke vormelijke herkenbaarheid: alle gedichten van I zijn achtregelig, alle gedichten van II vierregelig, telkens zonder witregels. Terwijl het in I gaat over wat er met het lichaam van de geliefde gebeurt vanaf de hersenbloeding tot na de uitstrooiing van de as, gaat II over fysieke, soms erotische herinneringen.
De derde en vierde cyclus hebben als titels ‘post’ en ‘hiernamaalsvariaties’ en bevatten gedichten die vormelijk vrijer zijn en ook allemaal een titel hebben. Ze lezen als een soort brieven aan de geliefde over hoe het leven zonder haar loopt, en als lyrische voorstellingen van hoe een hiernamaals er zou kunnen uitzien.
Wat opvalt: de zachte toon van Jansma. Er is geen rauwheid, verscheurdheid, of boosheid te bekennen. Ongetwijfeld zijn die er (geweest), maar de auteur kiest ervoor om ze buiten de bundel te houden. Er is veel liefde en betrokkenheid, maar ook afstand, het rouwproces lijkt al een stuk uitgekristalliseerd. In het eerste gedicht van ‘lichaam I’ klinkt het:
wat er toen gebeurde: duizend rode draden als warme lenteregens, drenkten de grond achter je ogen en toen werd je meegenomen, zo is het gegaan, zachter dan dit kan ik niet
Dat zet meteen de toon, zegt ook iets over de persoonlijkheid van de dichter. Een sterk element van ‘Rozige maanvissen’ zijn de verschillen in taalbehandeling tussen de cycli. In ‘lichaam I’ is de taal eerder sober, met heel veel concrete details en af en toe een treffend beeld – winterzwanen die haar aderen binnendreven / haar lippen noemt hij vrieskoukussentjes – of een schrijnende aanspreking: zullen we gaan? er staat een auto voor je klaar. In ‘lichaam II’ zit veel meer taalcreativiteit. Neologismen als aderspektakel, slootkantkoeien, bevingerwandelen, roofvlies, lustlijf, spartelvis, borstenbasiliek zorgen voor een speels-erotische sfeer. De korte fragmentachtige gedichten klinken dynamisch en bekoorlijk, als een hedendaags Hooglied. Hier is nummer 9:
mijn roosje uit de dag geplukt, vroege morgenmond, speels oororakel plotselinge nekwervelwind, mijn jachtvonk, vlaag van wilde vroomheid, mijn borstenbasiliek om in te zingen, speldenklanken die op haar mozaïekvloer vallen, mijn brandschoon ramenschijn
De gedichten in cyclus 3 en 4 ogen klassieker, maar ook hier schuwt Jansma het taalexperiment niet. Vooral in de laatste cyclus komt daar ook een sterke verbeelding bij kijken. In ‘het symfonisch aquarel van je dorst’ gaat de auteur aan de slag met het gegeven dat we ons de dood vaak voorstellen als een éénkleurige (witte / zwarte) leegte. Hij maakt er een synesthetisch spektakel van kleuren en geuren van, van requiemrood en dieseldampgroen tot een schitterende klanklimonade van in elkaar schuivende trombonetinten.
Het gedicht waaraan de bundel zijn titel ontleent, is – een beetje ongebruikelijk – het allerlaatste gedicht. Hier lijkt de auteur een overgang gemaakt te hebben. Terwijl doorheen heel de bundel de aanspreekvorm ‘je’ voor de geliefde heel consequent gebruikt wordt, alsof de bundel één grote brief aan haar is, gebruikt hij hier ‘zij’. Hij situeert haar in de taal, als om te benadrukken hoe belangrijk de talige verwerking voor hem is (geweest).
rozige maanvissen
ergens in taal is zij nog
in woorden die duurloos en momentenbreed ronddobberen
als rozige maanvissen
haar zoeken is woorden aftasten die haar nog niet kennen, ze omvormen
tot ze fingerspitzenvinnen krijgen om haar bij zinnen te zwemmen
Dankjewel Sytse Jansma, voor een fijngevoelige, taalsprankelende bundel! Ik wou dat ik je in het Fries ook kon lezen.
PS. En dat zie ik nu pas, ‘Rozige maanvissen’ won de C. Buddingh’prijs 2024.
wanneer hij merkt dat deze centimeters wereld bestaan uit ijs op asfalt besluit mijn fiets tot overgave mijn hoofd slaat als een bronzen klok op zondag galmt in aanraking met grond
de ambulance is er plots, wie heeft de overgang van asfalt naar sirene weggeknipt de fluoman die bij me zit draagt schoenen die door vuur gaan als het moet
de heelfabriek sluist mij door gangen over bedden van papier klemt mijn hoofd in het tuig dat zoemend mijn intiemste spinsels leest
terwijl ik wacht weet ik dat nu de tumor aan het licht zal komen, kronkels soppend in het bloed, ik zie de lamp al dimmen in de bovenkamer
achter het scherm wordt een voet gegipst, schrik gepareerd met grappen, de dokter komt mijn hoofd wordt geklasseerd, cold case rust, pijnstillers, terugkomen indien nodig
ik sta op straat, mijn ogen knipperen de alledaagsheid toe, verkeer briest vredig ik draag mijn hoofd als een kristallen bol antieke globe die zacht knarst bij draaien
Wat niet op sociale media heeft gestaan, is niet gebeurd. Online gezien worden is een primaire levensbehoefte als een andere. Wat menselijk vergelijkingsmateriaal betreft, zorgen de platformen voor een grenzeloos en constant aanbod. Wereldwijd komt er een beweging op gang om voor kinderen en tieners het gebruik aan banden te leggen, wegens de evidente risico’s. Als volwassene word je geacht ermee om te kunnen gaan. Af en toe weerklinkt er een zucht, de vage suggestie dat het anders zou moeten. Er zijn alternatieven, zonder advertenties, zonder misbruik van privacy, maar de vraag of we ze constant in ons leven willen, wordt niet echt gesteld. De aanwezigheid van sociale media lijkt in steen gebeiteld.
Ik voel het geregeld aan als een worsteling. En dan blijf ik nog bewust weg van Instagram, LinkedIn, Snapchat, TikTok, X en andere. Ik heb het in de praktijk dus alleen maar over Facebook, wat ik al moeilijk genoeg vind om mee te dealen. Om te beginnen: het is er, in mijn dag, mijn week, mijn leven. Ik heb vaak het gevoel dat ik het niet links kan laten liggen. Alsof ik een huisdier heb aangeschaft en nu niet meer kan besluiten om het beest gewoon even een paar dagen of langer te parkeren wanneer ik daar zin in heb. Natuurlijk kan dat met sociale media – in tegenstelling tot je huisdier – perfect, maar toch lijkt het alsof ik dan mijn kop in de grond steek. Wegloop van iets wat ik eigenlijk recht in de ogen moet kijken, of zoiets.
Want ik moet reageren.
Moet die duim opsteken.
Een kwestie van beleefdheid.
Ja hoor, ik heb je gezien.
Ik moet hartjes plempen.
Anders gaat hij of zij misschien denken dat.
Afhaken kan niet.
Ik moet op de hoogte blijven.
Straks hoor ik er niet meer bij.
Mis ik contacten.
Kansen.
Dat is de passieve zijde, de reageerkant. Er is ook de actieve zijde, de onderhoud-je-pagina-kant.
Ik moet genoeg doen, want kijk ‘ns wat anderen doen.
Ik moet genoeg bereiken, want kijk ‘ns wat hij of zij alweer gepresteerd heeft.
Ik moet eraan denken om foto’s te maken.
Dit kan ik beter posten.
Dit wil ik posten, iedereen moet het weten.
Kom op met die reacties.
Hou van wat ik doe!
Ik heb een hekel aan zelfverheerlijking.
Dit wil ik helemaal niet.
Sociale media bereiken precies waar ze voor gemaakt zijn: mijn aandacht naar zich toe zuigen en mij in een constante mentale spiraal meetrekken. Soms kan ik het moeiteloos: zit ik bovenop de golf en strooi ik gul met commentaartjes en emoji’s. Op slechtere momenten voelt het alsof de helft van mijn wereld bestaat uit etalage en ik voortdurend moet kiezen of ik erin ga staan en druk met mijn armen ga zwaaien om de aandacht van voorbijgangers te vangen. De kwestie is: mijn etalage is niet de enige, alle anderen hebben er ook één. We zitten in een universum van etalages van waaruit we aan één stuk naar elkaar gebaren. Zie me, vind me leuk, prijs me, loof me. Ik vind het vaak beschamend onvolwassen. Alsof we een bende kinderen zijn die zich alleen van aandacht kunnen verzekeren door hard op en neer te springen. Diep behoeftige wezens voor wie het een kwestie van psychische overleving is om zo veel mogelijk aandacht te krijgen.
Doordat ik er niet echt met anderen over praat, krijg ik de indruk dat iedereen het wel kan. Kijk, het lijkt hen moeiteloos af te gaan. Waarom kan ik het niet? En dan schiet een vertrouwd mechaniekje in mijn persoonlijkheid in werking: als je ergens niet goed in bent, dan moet je gewoon hard werken om dat mankement bij te spijkeren. Voor mezelf besluiten dat ik iets niet hoef te kunnen lijkt altijd neer te komen op struisvogelgedrag en morele zwakheid. In de praktijk ga ik door opeenvolgende fasen van weerstand en adaptatie. Bij weerstand heb ik geen zin om obligaat te juichen, fotoreeksen te bejubelen, of – in mijn persoonlijke geval als dichter met hopen collega-dichters in mijn vriendenbestand – bij het zoveelste geposte gedicht ‘wat knap!’ en ‘prachtig!’ te kraaien. Waar ik uit besluit gewoon een slecht mens te zijn, niet zachtmoedig, ondersteunend, positief, menslievend, gunnend en gul genoeg.
De realiteit is: voor mijn brein, constitutie, gesteldheid is het veel te veel. Ook: op sommige momenten word ik er ronduit onzeker of afgunstig van om dag na dag met mijn neus bovenop de prestaties, publicaties, prijzen en events van anderen te zitten. Ik word constant uit mijn eigen proces gerukt, als een balletje in een flipperkast. Soms droom ik ervan om alleen nog persoonlijk te communiceren met een beperkt aantal mensen in plaats van via bulkberichten waarmee ikzelf en anderen de aandacht van de halve mensheid lijken te willen vangen. In een economische wereld lijkt de wet van het zoveel mogelijk en van het ‘meer is sowieso beter’ onverbrekelijk. Maar het brengt mij tot afhankelijkheid en behoeftigheid en maakt mij soms down. Het ene moment baad ik in dopamine-gelukzaligheid, het volgende ervaar ik een diep tekort of onvermogen ten opzichte van en in vergelijking met anderen.
Wat ik er concreet aan doe?
Bewust niet scrollen. Ik kies om het allemaal niet te bekijken. Dus sorry, ik heb je laatste post doodgewoon niet gezien. Ik hoef het nu even niet te weten. In ruil accepteer ik dat jij het van mij niet hoeft te weten. Voel je vrij. Ben ik zo belangrijk dat tientallen mensen zouden moeten reageren op mijn volgende levensfeit? Nee, helemaal niet. Toch is dat waar sociale media ons toe brengen: voor elkaar een belangrijkheidscultus creëren. Elk van ons waant zich een farao en verwacht dat de anderen met palmtakken gaan staan wuiven. Maar zo belangrijk zijn we niet. Wat wel belangrijk is: het Ik en Jij van Martin Buber, de live ontmoeting in waarachtigheid, hoe aartsmoeilijk die ook is, hoe vaak ze ook mislukt. Wat is er fijner dan het één-op-ééngesprek dat verder gaat dan koe en kalf en waarbij je de ander kan laten voelen: ik zie jou, ik hoor je. Waarbij je je op jouw beurt gezien en gehoord voelt.
Ik ga mezelf wat meer toestaan het niet te hoeven kunnen, de socials. Misschien ben ik dus niet meer op de hoogte van je laatste exploot. En ja, ik ben me bewust van de paradox: als ik dit stuk niet online in de kijker zet, zal zo goed als niemand het lezen. Daar heb ik voorlopig geen oplossing voor. Het is wel mogelijk dat ik je zomaar een berichtje stuur. Aan jou alleen. Wees niet verbaasd. Het is omdat ik de toeters en de bellen neerleg, uit de cultus stap.